ଅଷ୍ଟାଵକ୍ରଗୀତା

ଯଦା ନାହଂ ତଦା ମୋକ୍ଷୋ ଯଦାହଂ ବନ୍ଧନଂ ତଦା। ମତ୍ଵେତି ହେଲଯା କିଂଚିନ୍ମା ଗୃହାଣ ଵିମୁଂଚ ମା

ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ନାହିଁ, ସେଇ ବେଳେ ମୁକ୍ତି; ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଅଛି, ସେଇ ବେଳେ ବାନ୍ଧନ। ଏହି କଥା ଜାଣି, କୌଣସି ଜିନିଷ ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି, ଏହା ଅବହେଳାରେ ମଧ୍ୟ ନ କର।

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ କୃତାକୃତେ ଚ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି କଦା ଶାନ୍ତାନି କସ୍ଯ ଵା। ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵେହ ନିର୍ଵେଦାଦ୍ ଭଵ ତ୍ଯାଗପରୋଽଵ୍ରତୀ

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: କାହା ପାଇଁ କିମ୍ବା କେବେ କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶାନ୍ତ ହୁଏ? ଏହିପରି ଜାଣି, ଏଠି ନିରାସକ୍ତ ହୁଅ, ତ୍ୟାଗରେ ଲଗ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ନିୟମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ।

କସ୍ଯାପି ତାତ ଧନ୍ଯସ୍ଯ ଲୋକଚେଷ୍ଟାଵଲୋକନାତ୍। ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ବୁଭୁକ୍ଷା ଚ ବୁଭୁତ୍ସୋପଶମଃ ଗତାଃ

କିଛି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ସଂସାରର ଚଳାଚଳ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର, ଜୀବନ ଆଶା, ଖାଦ୍ୟ ଆଶା, ଜ୍ଞାନ ଆଶା ଓ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ଅନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵମେଵେଦଂ ତାପତ୍ରଯଦୂଷିତଂ। ଅସରଂ ନିନ୍ଦିତଂ ହେଯମିତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଶାମ୍ଯତି

ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ଥାୟୀ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ଦୂଷିତ, ଅସାର, ନିନ୍ଦନୀୟ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

କୋଽସୌ କାଲୋ ଵଯଃ କିଂ ଵା ଯତ୍ର ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ନୋ ନୃଣାଂ। ତାନ୍ଯୁପେକ୍ଷ୍ଯ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଵର୍ତୀ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍

କେଉଁ ସମୟ, କେଉଁ ବୟସ୍ କିମ୍ବା କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ? ସେମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଯେପରି ଉଚିତ ସେପରି ଚାଲିଲେ, ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ନା ମତଂ ମହର୍ଷୀଣାଂ ସାଧୂନାଂ ଯୋଗିନାଂ ତଥା। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନଃ କୋ ନ ଶାମ୍ଯତି ମାନଵଃ

ମହାର୍ଷି, ସାଧୁ କିମ୍ବା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମତରେ ନୁହେଁ—ଏହା ଦେଖି, ଯିଏ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇଯାଏ, ସେ କିଏ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ?

କୃତ୍ଵା ମୂର୍ତିପରିଜ୍ଞାନଂ ଚୈତନ୍ଯସ୍ଯ ନ କିଂ ଗୁରୁଃ। ନିର୍ଵେଦସମତାଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ତାରଯତି ସଂସୃତେଃ

ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଲେ, କିଏ ଗୁରୁ ନୁହେଁ? ନିର୍ଲୋଭତା ଓ ସମତା ଦ୍ୱାରା, ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଂସାର ରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।

ପଶ୍ଯ ଭୂତଵିକାରାଂସ୍ତ୍ଵଂ ଭୂତମାତ୍ରାନ୍ ଯଥାର୍ଥତଃ। ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ ବନ୍ଧନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପସ୍ଥୋ ଭଵିଷ୍ଯସି

ତୁମେ ପଞ୍ଚଭୂତର ବିକାରକୁ ସତ୍ୟରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଭାବେ ଦେଖ; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବ।

ଵାସନା ଏଵ ସଂସାର ଇତି ସର୍ଵା ଵିମୁଂଚ ତାଃ। ତତ୍ତ୍ଯାଗୋ ଵାସନାତ୍ଯାଗାତ୍ସ୍ଥିତିରଦ୍ଯ ଯଥା ତଥା

ଇଚ୍ଛାମାନେ ହିଁ ସଂସାର—ସେଥିପାଇଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଆଜି ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହିପାରିବ।

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ଵିହାଯ ଵୈରିଣଂ କାମମର୍ଥଂ ଚାନର୍ଥସଂକୁଲଂ। ଧର୍ମମପ୍ଯେତଯୋର୍ହେତୁଂ ସର୍ଵତ୍ରାଦରଂ କୁରୁ

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ — ଆସା, ଯାହା ଶତ୍ରୁ ସମାନ, ଏବଂ ଧନ, ଯାହା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼। ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରେ ଅସକ୍ତି ସହ ଦେଖ।

ସ୍ଵପ୍ନେନ୍ଦ୍ରଜାଲଵତ୍ ପଶ୍ଯ ଦିନାନି ତ୍ରୀଣି ପଂଚ ଵା। ମିତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଧନାଗାରଦାରଦାଯାଦିସଂପଦଃ

ତୁମେ ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନକୁ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ପରି ଦେଖ। ବନ୍ଧୁ, ଜମି, ଧନ, ଘର, ଜଣେ, ସନ୍ତାନ ଓ ସମ୍ପଦ — ସବୁ ଏଭଳି।

ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଭଵେତ୍ତୃଷ୍ଣା ସଂସାରଂ ଵିଦ୍ଧି ତତ୍ର ଵୈ। ପ୍ରୌଢଵୈରାଗ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୀତତୃଷ୍ଣଃ ସୁଖୀ ଭଵ

ଯେଉଁଠାରେ ଆସା ଅଛି, ସେଠି ସଂସାର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ। ପ୍ରବଳ ବିରାକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆସା ଛାଡ଼ି ଖୁସି ହେ।

ତୃଷ୍ଣାମାତ୍ରାତ୍ମକୋ ବନ୍ଧସ୍ତନ୍ନାଶୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ। ଭଵାସଂସକ୍ତିମାତ୍ରେଣ ପ୍ରାପ୍ତିତୁଷ୍ଟିର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ

ବନ୍ଧନ କେବଳ ଆସା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହାର ନାଶକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଜୀବନରେ ଅସକ୍ତି ରଖିଲେ, ପୁନିପୁନି ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ।

ତ୍ଵମେକଶ୍ଚେତନଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଜଡଂ ଵିଶ୍ଵମସତ୍ତଥା। ଅଵିଦ୍ଯାପି ନ କିଂଚିତ୍ସା କା ବୁଭୁତ୍ସା ତଥାପି ତେ

ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଜାଗ୍ରତ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ; ଏହି ସଂସାର ଜଡ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ। ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ତେବେ ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା କାହିଁକି?

ରାଜ୍ଯଂ ସୁତାଃ କଲତ୍ରାଣି ଶରୀରାଣି ସୁଖାନି ଚ। ସଂସକ୍ତସ୍ଯାପି ନଷ୍ଟାନି ତଵ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି

ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ, ଜଣେ, ଶରୀର ଓ ସୁଖ — ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ହରାଯାଇଛି।

ଅଲମର୍ଥେନ କାମେନ ସୁକୃତେନାପି କର୍ମଣା। ଏଭ୍ଯଃ ସଂସାରକାନ୍ତାରେ ନ ଵିଶ୍ରାନ୍ତମଭୂନ୍ ମନଃ

ଧନ, ଆସା ଓ ନିଜର ଭଲ କାମ — ଏସବୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ, ସଂସାରର ମରୁଭୂମିରେ, ମନ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳିନାହିଁ।

କୃତଂ ନ କତି ଜନ୍ମାନି କାଯେନ ମନସା ଗିରା। ଦୁଃଖମାଯାସଦଂ କର୍ମ ତଦଦ୍ଯାପ୍ଯୁପରମ୍ଯତାମ୍

କେତେ ଜନ୍ମ ଶରୀର, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟ ଦେଉଥିବା କାମ କରିଛୁ? ଏହି ସବୁ ଆଜି ଥାଉ।

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ଭାଵାଭାଵଵିକାରଶ୍ଚ ସ୍ଵଭାଵାଦିତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ନିର୍ଵିକାରୋ ଗତକ୍ଲେଶଃ ସୁଖେନୈଵୋପଶାମ୍ଯତି

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ — ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅନୁପତ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସ୍ୱାଭାବିକ ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୁଃଖରହିତ, ସେ ସହଜରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ।

ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵନିର୍ମାତା ନେହାନ୍ଯ ଇତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ଅନ୍ତର୍ଗଲିତସର୍ଵାଶଃ ଶାନ୍ତଃ କ୍ଵାପି ନ ସଜ୍ଜତେ

ସମସ୍ତଙ୍କ ତିଆରିକାରୀ ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣି, ଯାହାର ଆଶା ଭିତରେ ଗଳିଯାଇଛି, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ କୌଣସିଠାରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।

ଆପଦଃ ସଂପଦଃ କାଲେ ଦୈଵାଦେଵେତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ତୃପ୍ତଃ ସ୍ଵସ୍ଥେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ଵାନ୍ଛତି ନ ଶୋଚତି

ଦୁଃଖ ଓ ସମ୍ପଦ ସମୟ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସେ ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହେ, ସେ କେବେ ଆଶା କରେନାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ।

ସୁଖଦୁଃଖେ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୂ ଦୈଵାଦେଵେତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ସାଧ୍ଯାଦର୍ଶୀ ନିରାଯାସଃ କୁର୍ଵନ୍ନପି ନ ଲିପ୍ଯତେ

ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଭାଗ୍ୟରେ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖେ, ଅସହଜ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି, କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।

ଚିନ୍ତଯା ଜାଯତେ ଦୁଃଖଂ ନାନ୍ଯଥେହେତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ତଯା ହୀନଃ ସୁଖୀ ଶାନ୍ତଃ ସର୍ଵତ୍ର ଗଲିତସ୍ପୃହଃ

ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ଚିନ୍ତା ରହିତ, ସେ ସବୁଠାରେ ଖୁସି, ଶାନ୍ତ ଓ ଆଶା ହୀନ।

ନାହଂ ଦେହୋ ନ ମେ ଦେହୋ ବୋଧୋଽହମିତି ନିଶ୍ଚଯୀ। କୈଵଲ୍ଯଂ ଇଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ସ୍ମରତ୍ଯକୃତଂ କୃତମ୍

ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଶରୀର ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ମୁକ୍ତି ସମାନ ଏକାକୀତ୍ୱ ପାଇଁ, କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ନ କରାଯାଇଥିବା କଥା ମନେ ରଖେନାହିଁ।

ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତଂବପର୍ଯନ୍ତଂ ଅହମେଵେତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ନିର୍ଵିକଲ୍ପଃ ଶୁଚିଃ ଶାନ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତାପ୍ରାପ୍ତଵିନିର୍ଵୃତଃ

ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଗହୁଆଁ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ — 'ମୁଁ ଏକମାତ୍ର' ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପବିତ୍ର, ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରାପ୍ତି-ଅପ୍ରାପ୍ତି ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅଟୁଟ ରହେ।

ନାଶ୍ଚର୍ଯମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନ କିଂଚିଦିତି ନିଶ୍ଚଯୀ। ନିର୍ଵାସନଃ ସ୍ଫୂର୍ତିମାତ୍ରୋ ନ କିଂଚିଦିଵ ଶାମ୍ଯତି

'ଏହି ସଂସାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ଆଶା ରହିତ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର, ସେ କିଛି ନଥିବା ପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

ଜନକ ଉଵାଚ॥ କାଯକୃତ୍ଯାସହଃ ପୂର୍ଵଂ ତତୋ ଵାଗ୍ଵିସ୍ତରାସହଃ। ଅଥ ଚିନ୍ତାସହସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵମେଵାହମାସ୍ଥିତଃ

ଜନକ କହିଲେ — ପ୍ରଥମେ ଶରୀରର କାମ କରିପାରୁନଥିଲି; ପରେ କଥା ଦେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରୁନଥିଲି; ତାପରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରୁନଥିଲି — ଏଭଳି ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।

ପ୍ରୀତ୍ଯଭାଵେନ ଶବ୍ଦାଦେରଦୃଶ୍ଯତ୍ଵେନ ଚାତ୍ମନଃ। ଵିକ୍ଷେପୈକାଗ୍ରହୃଦଯ ଏଵମେଵାହମାସ୍ଥିତଃ

ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ନଥିବାରୁ ଏବଂ ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣି, ମୋର ମନ ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ଏକାଗ୍ର ଅଛି — ଏଭଳି ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।

ସମାଧ୍ଯାସାଦିଵିକ୍ଷିପ୍ତୌ ଵ୍ଯଵହାରଃ ସମାଧଯେ। ଏଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ନିଯମଂ ଏଵମେଵାହମାସ୍ଥିତଃ

ସମାଧି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମାଧିରୁ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ ବୋଲି ଦେଖି, ଏହି ନିୟମକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, ମୁଁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି।

ହେଯୋପାଦେଯଵିରହାଦ୍ ଏଵଂ ହର୍ଷଵିଷାଦଯୋଃ। ଅଭାଵାଦଦ୍ଯ ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଏଵମେଵାହମାସ୍ଥିତଃ

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କିଛି ନଥିବାରୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନି ବୋଲି ବୁଝି, ମୁଁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି।