ଅଷ୍ଟାଵକ୍ରଗୀତା

ଉଦ୍ଭୂତଂ ଜ୍ଞାନଦୁର୍ମିତ୍ରମଵଧାର୍ଯାତିଦୁର୍ବଲଃ। ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ କାମମାକାଙ୍କ୍ଷେତ୍ କାଲମନ୍ତମନୁଶ୍ରିତଃ

ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୋଇଛି ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଶତ୍ରୁକୁ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି ଜାଣିଛି, ତଥାପି କାଳ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କାମନା ଆଶା କରିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

ଇହାମୁତ୍ର ଵିରକ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଵେକିନଃ। ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ମୋକ୍ଷକାମସ୍ଯ ମୋକ୍ଷାଦ୍ ଏଵ ଵିଭୀଷିକା

ଏଠା ଓ ପରଲୋକରେ ଯିଏ ଅସକ୍ତ ଓ ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟ ବିବେକୀ, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ଭୟ କରେ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

ଧୀରସ୍ତୁ ଭୋଜ୍ଯମାନୋଽପି ପୀଡ୍ଯମାନୋଽପି ସର୍ଵଦା। ଆତ୍ମାନଂ କେଵଲଂ ପଶ୍ଯନ୍ ନ ତୁଷ୍ଯତି ନ କୁପ୍ଯତି

ଧୀର ଲୋକ ଖାଇଲେ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦିଆଯିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ; ସେ ନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ନ ରୁଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଚେଷ୍ଟମାନଂ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯନ୍ଯଶରୀରଵତ୍। ସଂସ୍ତଵେ ଚାପି ନିନ୍ଦାଯାଂ କଥଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯେତ୍ ମହାଶଯଃ

ଯିଏ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଅନ୍ୟର ଶରୀର ପରି ଦେଖେ, ସେଠି ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା ହେଲେ, ଏମିତି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କେମିତି ଅସ୍ଥିର ହେବେ?

ମାଯାମାତ୍ରମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ ଵିଗତକୌତୁକଃ। ଅପି ସନ୍ନିହିତେ ମୃତ୍ଯୌ କଥଂ ତ୍ରସ୍ଯତି ଧୀରଧୀଃ

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମାୟା ମାତ୍ର ବୋଲି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୃଦୟରୁ ହଟିଗଲା ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ କେମିତି ଭୟ ପାଇବେ?

ନିଃସ୍ପୃହଂ ମାନସଂ ଯସ୍ଯ ନୈରାଶ୍ଯେଽପି ମହାତ୍ମନଃ। ତସ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନତୃପ୍ତସ୍ଯ ତୁଲନା କେନ ଜାଯତେ

ଯାହାର ମନ ନିର୍ଲୋଭ, ଏବଂ ଆଶାହୀନତାରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ, ସେଠି ଏମିତି ମହାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମାନ କିଏ ହେବେ?

ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଏଵ ଜାନାନୋ ଦୃଶ୍ଯମେତନ୍ନ କିଂଚନ। ଇଦଂ ଗ୍ରାହ୍ଯମିଦଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ସ କିଂ ପଶ୍ଯତି ଧୀରଧୀଃ

ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ କିଛି ଅସାର, ସେଠି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ କ'ଣକୁ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଦେଖେ?

ଅଂତସ୍ତ୍ଯକ୍ତକଷାଯସ୍ଯ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵସ୍ଯ ନିରାଶିଷଃ। ଯଦୃଚ୍ଛଯାଗତୋ ଭୋଗୋ ନ ଦୁଃଖାଯ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ

ଯିଏ ମନର ଅଭିଲାଷା ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠି ଯେଉଁ ଭୋଗ ଯେପରି ଆସେ, ତାହା ନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ନ ଆନନ୍ଦ।

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ହନ୍ତାତ୍ମଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଧୀରସ୍ଯ ଖେଲତୋ ଭୋଗଲୀଲଯା। ନ ହି ସଂସାରଵାହୀକୈର୍ମୂଢୈଃ ସହ ସମାନତା

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ସଂସାରର ଭୋଗକୁ ଖେଳ ପରି ଦେଖେ, ସେ କେବେ ମୂଢ଼ମତି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ସଂସାର ଧାରାରେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ।

ଯତ୍ ପଦଂ ପ୍ରେପ୍ସଵୋ ଦୀନାଃ ଶକ୍ରାଦ୍ଯାଃ ସର୍ଵଦେଵତାଃ। ଅହୋ ତତ୍ର ସ୍ଥିତୋ ଯୋଗୀ ନ ହର୍ଷମୁପଗଚ୍ଛତି

ଯେଉଁ ପଦକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ, ସେଠି ବସିଥିବା ଯୋଗୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯପାପାଭ୍ଯାଂ ସ୍ପର୍ଶୋ ହ୍ଯନ୍ତର୍ନ ଜାଯତେ। ନ ହ୍ଯାକାଶସ୍ଯ ଧୂମେନ ଦୃଶ୍ଯମାନାପି ସଙ୍ଗତିଃ

ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆକାଶ ଧୂଆଁ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା ସହିତ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ।

ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତଂ ଯେନ ମହାତ୍ମନା। ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଵର୍ତମାନଂ ତଂ ନିଷେଦ୍ଧୁଂ କ୍ଷମେତ କଃ

ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେପରି ଘଟେ ସେପରି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏମିତି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ କିଏ ରୋକିପାରିବେ?

ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତଂବପର୍ଯନ୍ତେ ଭୂତଗ୍ରାମେ ଚତୁର୍ଵିଧେ। ଵିଜ୍ଞସ୍ଯୈଵ ହି ସାମର୍ଥ୍ଯମିଚ୍ଛାନିଚ୍ଛାଵିଵର୍ଜନେ

ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବରେ, କେବଳ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଛି ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ।

ଆତ୍ମାନମଦ୍ଵଯଂ କଶ୍ଚିଜ୍ଜାନାତି ଜଗଦୀଶ୍ଵରଂ। ଯଦ୍ ଵେତ୍ତି ତତ୍ସ କୁରୁତେ ନ ଭଯଂ ତସ୍ଯ କୁତ୍ରଚିତ୍

ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ ବୋଲି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ତାହା କରନ୍ତି; ସେଠି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭୟ ନାହିଁ।

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ନ ତେ ସଂଗୋଽସ୍ତି କେନାପି କିଂ ଶୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛସି। ସଂଘାତଵିଲଯଂ କୁର୍ଵନ୍ନେଵମେଵ ଲଯଂ ଵ୍ରଜ

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ତୁମର କାହା ସହିତ କିଛି ଲାଗି ନାହିଁ, ଏହି ପବିତ୍ର ମନ, କାହିଁକି ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଗଳିଯିବାଦେଉ, ଏହିପରି ଲୟକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

ଉଦେତି ଭଵତୋ ଵିଶ୍ଵଂ ଵାରିଧେରିଵ ବୁଦ୍ବୁଦଃ। ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵୈକମାତ୍ମାନଂ ଏଵମେଵ ଲଯଂ ଵ୍ରଜ

ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତୁମରେ ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଲବୁଲି ପରି ଉଦିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଏହିପରି ଲୟକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପ୍ଯଵସ୍ତୁତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ନାସ୍ତ୍ଯମଲେ ତ୍ଵଯି। ରଜ୍ଜୁସର୍ପ ଇଵ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଏଵମେଵ ଲଯଂ ଵ୍ରଜ

ବିଶ୍ୱ ଚକ୍ଷୁସାମ୍ନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ତୁମେ ନିର୍ମଳ ମନେ ଅଛ, ଏହିପରି ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଲୟକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

ସମଦୁଃଖସୁଖଃ ପୂର୍ଣ ଆଶାନୈରାଶ୍ଯଯୋଃ ସମଃ। ସମଜୀଵିତମୃତ୍ଯୁଃ ସନ୍ନେଵମେଵ ଲଯଂ ଵ୍ରଜ

ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ସମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଶା ଓ ନିରାଶାରେ ସମ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ସମ, ଏହିପରି ଲୟକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ଆକାଶଵଦନନ୍ତୋଽହଂ ଘଟଵତ୍ ପ୍ରାକୃତଂ ଜଗତ୍। ଇତି ଜ୍ଞାନଂ ତଥୈତସ୍ଯ ନ ତ୍ଯାଗୋ ନ ଗ୍ରହୋ ଲଯଃ

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ମୁଁ ଆକାଶ ପରି ଅସୀମ, ଏହି ଜଗତ ଘଡ଼ା ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ଗ୍ରହଣ ନାହିଁ, କେବଳ ଲୟ।

ମହୋଦଧିରିଵାହଂ ସ ପ୍ରପଂଚୋ ଵୀଚିସଽନ୍ନିଭଃ। ଇତି ଜ୍ଞାନଂ ତଥୈତସ୍ଯ ନ ତ୍ଯାଗୋ ନ ଗ୍ରହୋ ଲଯଃ

ମୁଁ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ପରି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ଗ୍ରହଣ ନାହିଁ, କେବଳ ଲୟ।

ଅହଂ ସ ଶୁକ୍ତିସଙ୍କାଶୋ ରୂପ୍ଯଵଦ୍ ଵିଶ୍ଵକଲ୍ପନା। ଇତି ଜ୍ଞାନଂ ତଥୈତସ୍ଯ ନ ତ୍ଯାଗୋ ନ ଗ୍ରହୋ ଲଯଃ

ମୁଁ ଶୁକ୍ତି ପରି, ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯିବା ରୂପ୍ୟ ପରି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ଗ୍ରହଣ ନାହିଁ, କେବଳ ଲୟ।

ଅହଂ ଵା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯଥୋ ମଯି। ଇତି ଜ୍ଞାନଂ ତଥୈତସ୍ଯ ନ ତ୍ଯାଗୋ ନ ଗ୍ରହୋ ଲଯଃ

ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ପାଖରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ତ୍ୟାଗ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଲୟ କିଛି ନାହିଁ।

ଜନକ ଉଵାଚ॥ ମଯ୍ଯନଂତମହାଂଭୋଧୌ ଵିଶ୍ଵପୋତ ଇତସ୍ତତଃ। ଭ୍ରମତି ସ୍ଵାଂତଵାତେନ ନ ମମାସ୍ତ୍ଯସହିଷ୍ଣୁତା

ଜନକ କହିଲେ: ଅସୀମ ମହାସାଗର ଭଳି ମୋ ମନରେ, ଏହି ସଂସାର ନଉକା ନିଜ ମନର ପବନରେ ଏଠୁ ସେଠି ଭାସୁଛି; ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ଅସହିଷ୍ଣୁତା ନାହିଁ।

ମଯ୍ଯନଂତମହାଂଭୋଧୌ ଜଗଦ୍ଵୀଚିଃ ସ୍ଵଭାଵତଃ। ଉଦେତୁ ଵାସ୍ତମାଯାତୁ ନ ମେ ଵୃଦ୍ଧିର୍ନ ଚ କ୍ଷତିଃ

ଅସୀମ ମହାସାଗର ଭଳି ମୋ ମନରେ, ସଂସାରର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଠେ କିମ୍ବା ପଡ଼େ; ଏହା ଉଠୁ କିମ୍ବା ତଳେଇଯାଉ, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଲାଭ କିମ୍ବା କ୍ଷତି ନାହିଁ।

ମଯ୍ଯନଂତମହାଂଭୋଧୌ ଵିଶ୍ଵଂ ନାମ ଵିକଲ୍ପନା। ଅତିଶାଂତୋ ନିରାକାର ଏତଦେଵାହମାସ୍ଥିତଃ

ଅସୀମ ମହାସାଗର ଭଳି ମୋ ମନରେ, ସଂସାର କେବଳ ଏକ ଭାବନା ମାତ୍ର; ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ରୂପହୀନତା ଅଛି—ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛି।

ନାତ୍ମା ଭାଵେଷୁ ନୋ ଭାଵସ୍ତତ୍ରାନନ୍ତେ ନିରଂଜନେ। ଇତ୍ଯସକ୍ତୋଽସ୍ପୃହଃ ଶାନ୍ତ ଏତଦେଵାହମାସ୍ତିତଃ

ଆତ୍ମା କୌଣସି ଭାବରେ ନାହିଁ, ଭାବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସୀମ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ରହୁଛି।

ଅହୋ ଚିନ୍ମାତ୍ରମେଵାହଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲୋପମଂ ଜଗତ୍। ଇତି ମମ କଥଂ କୁତ୍ର ହେଯୋପାଦେଯକଲ୍ପନା

ହା! ମୁଁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ସଂସାର ଏକ ମାୟା ଦେଖାଣି ଭଳି। ଏହିପରି, ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି କିମ୍ବା କିପରି ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣର ଭାବ ହେବ?

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ତଦା ବନ୍ଧୋ ଯଦା ଚିତ୍ତଂ କିନ୍ଚିଦ୍ ଵାଂଛତି ଶୋଚତି। କିଂଚିନ୍ ମୁଂଚତି ଗୃଣ୍ହାତି କିଂଚିଦ୍ ଦୃଷ୍ଯତି କୁପ୍ଯତି

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ମନ କିଛି ଆଶା କରେ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, କିଛି ଛାଡ଼େ, କିଛି ଧରେ, ଭିନ୍ନତା ଦେଖେ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ, ସେଇ ହେଉଛି ବାନ୍ଧନ।

ତଦା ମୁକ୍ତିର୍ଯଦା ଚିତ୍ତଂ ନ ଵାଂଛତି ନ ଶୋଚତି। ନ ମୁଂଚତି ନ ଗୃଣ୍ହାତି ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ କୁପ୍ଯତି

ମୁକ୍ତି ତାହାବେଳେ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ମନ କିଛି ଆଶା କରେନାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ, କିଛି ଛାଡ଼େନାହିଁ, କିଛି ଧରେନାହିଁ, ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ, କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନାହିଁ।