ଅଷ୍ଟାଵକ୍ରଗୀତା

ନାପ୍ନୋତି କର୍ମଣା ମୋକ୍ଷଂ ଵିମୂଢୋଽଭ୍ଯାସରୂପିଣା। ଧନ୍ଯୋ ଵିଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତସ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯଵିକ୍ରିଯଃ

ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗିଥିବା ମୂଢ଼ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; ଧନ୍ୟ ଜଣେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଚଳ ରହନ୍ତି।

ମୂଢୋ ନାପ୍ନୋତି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଯତୋ ଭଵିତୁମିଚ୍ଛତି। ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଧୀରୋ ହି ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପଭାକ୍

ମୂଢ଼ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମା ହେବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଇନାହିଁ; ଧୀର ଜଣେ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ପରବ୍ରହ୍ମାର ସ୍ବଭାବ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ନିରାଧାରା ଗ୍ରହଵ୍ଯଗ୍ରା ମୂଢାଃ ସଂସାରପୋଷକାଃ। ଏତସ୍ଯାନର୍ଥମୂଲସ୍ଯ ମୂଲଚ୍ଛେଦଃ କୃତୋ ବୁଧୈଃ

ମୂଢ଼ ଲୋକ ନିରାଧାର ଓ ଧରିବାରେ ଉତ୍ସୁକ, ସଂସାରକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି।

ନ ଶାନ୍ତିଂ ଲଭତେ ମୂଢୋ ଯତଃ ଶମିତୁମିଚ୍ଛତି। ଧୀରସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସର୍ଵଦା ଶାନ୍ତମାନସଃ

ମୂଢ଼ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇନାହିଁ; ଧୀର ଜଣେ ସତ୍ୟ ଜାଣି ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନ ରଖନ୍ତି।

କ୍ଵାତ୍ମନୋ ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମଵଲଂବତେ। ଧୀରାସ୍ତଂ ତଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍

ଯେଉଁ ଜଣେ ଦେଖିଥିବା ଜିନିଷକୁ ଧରି ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମାର ଦର୍ଶନ କେଉଁଠି? ଧୀର ଲୋକ ସେହି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।

କ୍ଵ ନିରୋଧୋ ଵିମୂଢସ୍ଯ ଯୋ ନିର୍ବନ୍ଧଂ କରୋତି ଵୈ। ସ୍ଵାରାମସ୍ଯୈଵ ଧୀରସ୍ଯ ସର୍ଵଦାସାଵକୃତ୍ରିମଃ

ମୂଢ଼ ଲୋକ ଯେଉଁଠି ଜୋରକରି କିଛି କରେ, ସେଠି କେଉଁଠି ନିୟମିତ କଂଟ୍ରୋଲ ଅଛି? ଯିଏ ନିଜ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ରହେ।

ଭାଵସ୍ଯ ଭାଵକଃ କଶ୍ଚିନ୍ ନ କିଂଚିଦ୍ ଭାଵକୋପରଃ। ଉଭଯାଭାଵକଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵମେଵ ନିରାକୁଲଃ

କେହି କେତେକ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁଭବକାରୀ, କିନ୍ତୁ ସେଠି କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି; କେହି ଦୁଇଟି ଅନୁଭୂତିରୁ କିଛି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏଭଳି ଲୋକ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ରହନ୍ତି।

ଶୁଦ୍ଧମଦ୍ଵଯମାତ୍ମାନଂ ଭାଵଯନ୍ତି କୁବୁଦ୍ଧଯଃ। ନ ତୁ ଜାନନ୍ତି ସଂମୋହାଦ୍ଯାଵଜ୍ଜୀଵମନିର୍ଵୃତାଃ

ଯେଉଁମାନେ ଭୁଲ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଆତ୍ମାକୁ ଭାବନା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ସେଥିରେ ଜଣା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଯାନ୍ତି।

ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ବୁଦ୍ଧିରାଲଂବମନ୍ତରେଣ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ନିରାଲଂବୈଵ ନିଷ୍କାମା ବୁଦ୍ଧିର୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା

ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକର ବୁଦ୍ଧି କିଛି ଆଧାର ଛାଡ଼ି ରହିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମୁକ୍ତ ଓ ନିଷ୍କାମ, ସେଠି ବୁଦ୍ଧି ସବୁବେଳେ ନିରାଧାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ରହେ।

ଵିଷଯଦ୍ଵୀପିନୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚକିତାଃ ଶରଣାର୍ଥିନଃ। ଵିଶନ୍ତି ଝଟିତି କ୍ରୋଡଂ ନିରୋଧୈକାଗ୍ରସିଦ୍ଧଯେ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ, ଏକାଗ୍ର ନିୟମର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ନିର୍ଵାସନଂ ହରିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ଵିଷଯଦନ୍ତିନଃ। ପଲାଯନ୍ତେ ନ ଶକ୍ତାସ୍ତେ ସେଵନ୍ତେ କୃତଚାଟଵଃ

ବାସନାରହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ହାତୀମାନେ ନିରବ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଚାଲାକି ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେବା କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଯାନ୍ତି।

ନ ମୁକ୍ତିକାରିକାଂ ଧତ୍ତେ ନିଃଶଙ୍କୋ ଯୁକ୍ତମାନସଃ। ପଶ୍ଯନ୍ ଶୃଣ୍ଵନ୍ ସ୍ପୃଶନ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ନଶ୍ନନ୍ନାସ୍ତେ ଯଥାସୁଖମ୍

ଯାହାର ମନ ନିର୍ବିକାର ଏବଂ ଭୟହୀନ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ; ଦେଖି, ଶୁଣି, ଛୁଇଁ, ଘ୍ରାଣ କରି, ଖାଇ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ରହେ।

ଵସ୍ତୁଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିର୍ନିରାକୁଲଃ। ନୈଵାଚାରମନାଚାରମୌଦାସ୍ଯଂ ଵା ପ୍ରପଶ୍ଯତି

ସତ୍ୟକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଏବଂ ଅଚଞ୍ଚଳ ବ୍ୟକ୍ତି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଆଚରଣ, କିମ୍ବା ଉଦାସୀନତା କୁହିଁ ଦେଖେନାହିଁ।

ଯଦା ଯତ୍କର୍ତୁମାଯାତି ତଦା ତତ୍କୁରୁତେ ଋଜୁଃ। ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଵାପି ତସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟା ହି ବାଲଵତ୍

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାମ କରିବାର ଅବସର ଆସେ, ସେ ସରଳ ଭାବେ କରେ। ଏହି କାମ ଭଲ ହେଉ କି ଖରାପ, ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ଛୁଆଁ ପିଲା ପରି ସହଜ ଓ ନିଷ୍କଳୁଷ ଥାଏ।

ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯାତ୍ସୁଖମାପ୍ନୋତି ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯାଲ୍ଲଭତେ ପରଂ। ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯାନ୍ନିର୍ଵୃତିଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯାତ୍ ପରମଂ ପଦମ୍

ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ ପାଏ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ କରେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ।

ଅକର୍ତୃତ୍ଵମଭୋକ୍ତୃତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ମନ୍ଯତେ ଯଦା। ତଦା କ୍ଷୀଣା ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ସମସ୍ତାଶ୍ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତଯଃ

ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବା ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଭାବିବା ଛାଡିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ଉଚ୍ଛୃଂଖଲାପ୍ଯକୃତିକା ସ୍ଥିତିର୍ଧୀରସ୍ଯ ରାଜତେ। ନ ତୁ ସସ୍ପୃହଚିତ୍ତସ୍ଯ ଶାନ୍ତିର୍ମୂଢସ୍ଯ କୃତ୍ରିମା

ଯଦିଓ ଅନିୟମିତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତିମାନ୍। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଆସକ୍ତ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଶାନ୍ତି କୃତ୍ରିମ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ।

ଵିଲସନ୍ତି ମହାଭୋଗୈର୍ଵିଶନ୍ତି ଗିରିଗହ୍ଵରାନ୍। ନିରସ୍ତକଲ୍ପନା ଧୀରା ଅବଦ୍ଧା ମୁକ୍ତବୁଦ୍ଧଯଃ

ଯେଉଁ ଜଣେ ଧୀର ଲୋକେ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ଅବଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତମନ, ସେମାନେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ରମେ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ମନେ କେବେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।

ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଂ ଦେଵତାଂ ତୀର୍ଥମଙ୍ଗନାଂ ଭୂପତିଂ ପ୍ରିଯଂ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂପୂଜ୍ଯ ଧୀରସ୍ଯ ନ କାପି ହୃଦି ଵାସନା

ଏକ ଜ୍ଞାନୀ, ଦେବତା, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ନାରୀ, ରାଜା କିମ୍ବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସମ୍ମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୀର ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ କେବେ ମଧୁର ସ୍ମୃତି ବା ଆସକ୍ତି ରହି ନଥାଏ।

ଭୃତ୍ଯୈଃ ପୁତ୍ରୈଃ କଲତ୍ରୈଶ୍ଚ ଦୌହିତ୍ରୈଶ୍ଚାପି ଗୋତ୍ରଜୈଃ। ଵିହସ୍ଯ ଧିକ୍କୃତୋ ଯୋଗୀ ନ ଯାତି ଵିକୃତିଂ ମନାକ୍

ନିଜ ଚାକର, ପୁଅ, ଜଣାଣୀ, ନାତି ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ହସି ଉପହାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀ ହସି ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କର ମନ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ।

ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋଽପି ନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ଖିନ୍ନୋଽପି ନ ଚ ଖିଦ୍ଯତେ। ତସ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯଦଶାଂ ତାଂ ତାଂ ତାଦୃଶା ଏଵ ଜାନତେ

ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଉ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଏମିତି ଲୋକେ ହିଁ ବୁଝିପାରନ୍ତି।

କର୍ତଵ୍ଯତୈଵ ସଂସାରୋ ନ ତାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ। ଶୂନ୍ଯାକାରା ନିରାକାରା ନିର୍ଵିକାରା ନିରାମଯାଃ

କର୍ତବ୍ୟବୋଧ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଆକୃତିହୀନ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।

ଅକୁର୍ଵନ୍ନପି ସଂକ୍ଷୋଭାଦ୍ ଵ୍ଯଗ୍ରଃ ସର୍ଵତ୍ର ମୂଢଧୀଃ। କୁର୍ଵନ୍ନପି ତୁ କୃତ୍ଯାନି କୁଶଲୋ ହି ନିରାକୁଲଃ

ଯଦିଓ କିଛି କାମ କରୁନାହିଁ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ ମୂଢ଼ ମନେ ସବୁଠାରେ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଲୋକେ କାମ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ରହନ୍ତି।

ସୁଖମାସ୍ତେ ସୁଖଂ ଶେତେ ସୁଖମାଯାତି ଯାତି ଚ। ସୁଖଂ ଵକ୍ତି ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଵ୍ଯଵହାରେଽପି ଶାନ୍ତଧୀଃ

ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ସୁଖରେ ବସନ୍ତି, ସୁଖରେ ଶୁଅନ୍ତି, ସୁଖରେ ଆସନ୍ତି ଯାନ୍ତି, ସୁଖରେ କଥା କହନ୍ତି, ସୁଖରେ ଖାନ୍ତି — କାମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।

ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଯସ୍ଯ ନୈଵାର୍ତିର୍ଲୋକଵଦ୍ ଵ୍ଯଵହାରିଣଃ। ମହାହୃଦ ଇଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଗତକ୍ଲେଶଃ ସ ଶୋଭତେ

ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ନାହାନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗି ନାହାନ୍ତି, ସେ ବଡ଼ ଝିଲିକ ପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଛାଡ଼ି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥାଏ।

ନିଵୃତ୍ତିରପି ମୂଢସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତି ରୁପଜାଯତେ। ପ୍ରଵୃତ୍ତିରପି ଧୀରସ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତିଫଲଭାଗିନୀ

ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ରୂପ ହୋଇଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇଥାଏ।

ପରିଗ୍ରହେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପ୍ରାଯୋ ମୂଢସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଦେହେ ଵିଗଲିତାଶସ୍ଯ କ୍ଵ ରାଗଃ କ୍ଵ ଵିରାଗତା

ସାଧାରଣ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପତି ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଜଣ ଦେହ ପ୍ରତି ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି କେଉଁଠି, ଅସକ୍ତି କେଉଁଠି?

ଭାଵନାଭାଵନାସକ୍ତା ଦୃଷ୍ଟିର୍ମୂଢସ୍ଯ ସର୍ଵଦା। ଭାଵ୍ଯଭାଵନଯା ସା ତୁ ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିରୂପିଣୀ

ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସଦା ଭାବନା କିମ୍ବା ଭାବନା ନଥିବାରେ ଲଗି ରହିଥାଏ; ଯେଉଁଜଣ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭାବନା ଥିବା କିମ୍ବା ନଥିବାରେ ମଧ୍ୟ ନିରାସକ୍ତ ରହିଥାଏ।

ସର୍ଵାରଂଭେଷୁ ନିଷ୍କାମୋ ଯଶ୍ଚରେଦ୍ ବାଲଵନ୍ ମୁନିଃ। ନ ଲେପସ୍ତସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ କ୍ରିଯମାଣୋଽପି କର୍ମଣି

ଯେଉଁ ମୁନି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନିର୍ବାନ୍ଛୀ ହୋଇ, ଶିଶୁ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେ ପବିତ୍ର ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଲେପ ଲଗି ନାହିଁ।