ଅଷ୍ଟାଵକ୍ରଗୀତା

ଅଷ୍ଟାଵକ୍ର ଉଵାଚ॥ ମୁକ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛସି ଚେତ୍ତାତ ଵିଷଯାନ୍ ଵିଷଵତ୍ତ୍ଯଜ। କ୍ଷମାର୍ଜଵଦଯାତୋଷସତ୍ଯଂ ପୀଯୂଷଵଦ୍ ଭଜ

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଛ, ପୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ବିଷ ଭଳି ଛାଡିଦେ। ଖ୍ମା, ସରଳତା, ଦୟା, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅମୃତ ଭଳି ଗ୍ରହଣ କର।

ନ ପୃଥ୍ଵୀ ନ ଜଲଂ ନାଗ୍ନିର୍ନ ଵାଯୁର୍ଦ୍ଯୌର୍ନ ଵା ଭଵାନ୍। ଏଷାଂ ସାକ୍ଷିଣମାତ୍ମାନଂ ଚିଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ମୁକ୍ତଯେ

ତୁମେ ମାଟି, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ କିମ୍ବା ଆକାଶ ନୁହଁ। ଏହାମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ଓ ଚେତନା ରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନ, ଏହି ଭାବରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବ।

ଯଦି ଦେହଂ ପୃଥକ୍ କୃତ୍ଯ ଚିତି ଵିଶ୍ରାମ୍ଯ ତିଷ୍ଠସି। ଅଧୁନୈଵ ସୁଖୀ ଶାନ୍ତୋ ବନ୍ଧମୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି

ଯଦି ତୁମେ ଦେହକୁ ଅଲଗା କରି ଚେତନାରେ ବିଶ୍ରାମ କର, ତେବେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।

ନ ତ୍ଵଂ ଵିପ୍ରାଦିକୋ ଵର୍ଣୋ ନାଶ୍ରମୀ ନାକ୍ଷଗୋଚରଃ। ଅସଙ୍ଗୋଽସି ନିରାକାରୋ ଵିଶ୍ଵସାକ୍ଷୀ ସୁଖୀ ଭଵ

ତୁମେ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମର ନୁହଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ତୁମେ ଅଲଗା, ଆକାରହୀନ, ସମସ୍ତର ସାକ୍ଷୀ—ସୁଖୀ ରୁହ।

ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ମାନସାନି ନ ତେ ଵିଭୋ। ନ କର୍ତାସି ନ ଭୋକ୍ତାସି ମୁକ୍ତ ଏଵାସି ସର୍ଵଦା

ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ମନର ଉତ୍ପାଦ, ତୁମର ନୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ନୁହଁ—ସଦା ମୁକ୍ତ।

ଏକୋ ଦ୍ରଷ୍ଟାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ମୁକ୍ତପ୍ରାଯୋଽସି ସର୍ଵଦା। ଅଯମେଵ ହି ତେ ବନ୍ଧୋ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ପଶ୍ଯସୀତରମ୍

ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ଦର୍ଶକ, ସଦା ପ୍ରାୟ ମୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଏହି ତୁମର ବନ୍ଧନ—ଦର୍ଶକକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ଦେଖ।

ଅହଂ କର୍ତେତ୍ଯହଂମାନମହାକୃଷ୍ଣାହିଦଂଶିତଃ। ନାହଂ କର୍ତେତି ଵିଶ୍ଵାସାମୃତଂ ପୀତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵ

‘ମୁଁ କରୁଛି’—ଏହି ଅହଂକାର ନାମକ ବଡ଼ କଳା ସାପ ଦ୍ୱାରା ଦଂଶିତ ହେଇଛ, ‘ମୁଁ କରୁନାହିଁ’—ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସର ଅମୃତ ପିଇ ସୁଖୀ ହେ।

ଏକୋ ଵିଶୁଦ୍ଧବୋଧୋଽହଂ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵହ୍ନିନା। ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯାଜ୍ଞାନଗହନଂ ଵୀତଶୋକଃ ସୁଖୀ ଭଵ

‘ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ’—ଏହି ନିଶ୍ଚୟର ଅଗ୍ନିରେ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଳାଇଦେ। ଶୋକ ଛାଡି ସୁଖୀ ହେ।

ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଭାତି କଲ୍ପିତଂ ରଜ୍ଜୁସର୍ପଵତ୍। ଆନନ୍ଦପରମାନନ୍ଦଃ ସ ବୋଧସ୍ତ୍ଵଂ ସୁଖଂ ଭଵ

ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରଜ୍ଜୁରେ ସାପ ଭଳି କଳ୍ପିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ମିଳେ। ତୁମେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ—ସୁଖୀ ରୁହ।

ମୁକ୍ତାଭିମାନୀ ମୁକ୍ତୋ ହି ବଦ୍ଧୋ ବଦ୍ଧାଭିମାନ୍ଯପି। କିଂଵଦନ୍ତୀହ ସତ୍ଯେଯଂ ଯା ମତିଃ ସା ଗତିର୍ଭଵେତ୍

ଯିଏ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବେ, ସେଠାରେ ସେ ମୁକ୍ତ। ଯିଏ ନିଜକୁ ବନ୍ଧା ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ବନ୍ଧା। ଏହି କଥା ସତ୍ୟ—ଯେପରି ମନ, ସେପରି ଫଳ।

ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ ଵିଭୁଃ ପୂର୍ଣ ଏକୋ ମୁକ୍ତଶ୍ଚିଦକ୍ରିଯଃ। ଅସଂଗୋ ନିଃସ୍ପୃହଃ ଶାନ୍ତୋ ଭ୍ରମାତ୍ସଂସାରଵାନିଵ

ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ, ମୁକ୍ତ, ଜ୍ଞାନମୟ, କିଛି କରୁନାହିଁ, ଅଲଗା, ଆଶାହୀନ ଓ ଶାନ୍ତ। ଭ୍ରମରେ ସେ ସଂସାରରେ ଅଛି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

କୂଟସ୍ଥଂ ବୋଧମଦ୍ଵୈତମାତ୍ମାନଂ ପରିଭାଵଯ। ଆଭାସୋଽହଂ ଭ୍ରମଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଭାଵଂ ବାହ୍ଯମଥାନ୍ତରମ୍

ନିଜକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କର। ‘ମୁଁ ଆଭାସ’—ଏହି ଭ୍ରମ ଛାଡି, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କର।

ଦେହାଭିମାନପାଶେନ ଚିରଂ ବଦ୍ଧୋଽସି ପୁତ୍ରକ। ବୋଧୋଽହଂ ଜ୍ଞାନଖଡ୍ଗେନ ତଃନିକୃତ୍ଯ ସୁଖୀ ଭଵ

ଦେହ ଭାବନାର ଦୃଢ଼ ପାଶରେ ତୁମେ ବହୁଦିନ ଧରି ବନ୍ଧା ହେଇଛ, ପୁଅ। ‘ମୁଁ ଜ୍ଞାନ’—ଏହି ଜ୍ଞାନର ତଳୱାରରେ ସେଠାକୁ କାଟିଦେ ଓ ସୁଖୀ ହେ।

ନିଃସଂଗୋ ନିଷ୍କ୍ରିଯୋଽସି ତ୍ଵଂ ସ୍ଵପ୍ରକାଶୋ ନିରଂଜନଃ। ଅଯମେଵ ହି ତେ ବନ୍ଧଃ ସମାଧିମନୁତିଷ୍ଠତି

ତୁମେ ଅଲଗା, କିଛି କରୁନାହିଁ, ନିଜେ ଆଲୋକମୟ ଓ ନିର୍ମଳ। ଏହି ତୁମର ବନ୍ଧନ—ସମାଧିରେ ଲାଗି ରହ।

ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ତ୍ଵଯି ପ୍ରୋତଂ ଯଥାର୍ଥତଃ। ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସ୍ଵରୂପସ୍ତ୍ଵଂ ମା ଗମଃ କ୍ଷୁଦ୍ରଚିତ୍ତତାମ୍

ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁମେ ବ୍ୟାପିଛ। ସତ୍ୟରେ ଏହା ସବୁ ତୁମରେ ଗଠିତ। ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତ ଜ୍ଞାନ—କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ନି।

ନିରପେକ୍ଷୋ ନିର୍ଵିକାରୋ ନିର୍ଭରଃ ଶୀତଲାଶଯଃ। ଅଗାଧବୁଦ୍ଧିରକ୍ଷୁବ୍ଧୋ ଭଵ ଚିନ୍ମାତ୍ରଵାସନଃ

ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୀତଳ ମନ, ଅପାର ବୁଦ୍ଧି, ଅଚଳ ଓ କେବଳ ଚେତନାରେ ଲଗା ରୁହ।

ସାକାରମନୃତଂ ଵିଦ୍ଧି ନିରାକାରଂ ତୁ ନିଶ୍ଚଲଂ। ଏତତ୍ତତ୍ତ୍ଵୋପଦେଶେନ ନ ପୁନର୍ଭଵସଂଭଵଃ

ଯାହାର ଆକାର ଅଛି, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣ; ଯାହା ଆକାରହୀନ, ସେଠାକୁ ଅଚଳ ଭାବେ ଜାଣ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଜନ୍ମ ନାହିଁ।

ଯଥୈଵାଦର୍ଶମଧ୍ଯସ୍ଥେ ରୂପେଽନ୍ତଃ ପରିତସ୍ତୁ ସଃ। ତଥୈଵାଽସ୍ମିନ୍ ଶରୀରେଽନ୍ତଃ ପରିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ

ଯେପରି ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭିତରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚାରିପାଖରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ଭିତରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି।

ଏକଂ ସର୍ଵଗତଂ ଵ୍ଯୋମ ବହିରନ୍ତର୍ଯଥା ଘଟେ। ନିତ୍ଯଂ ନିରନ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଭୂତଗଣେ ତଥା

ଯେପରି ଏକ ଆକାଶ ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସମାନ ଭାବରେ ରହିଛି, ସେପରି ନିରନ୍ତର ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ବ୍ୟାପିଛି।

ଜନକ ଉଵାଚ॥ ଅହୋ ନିରଂଜନଃ ଶାନ୍ତୋ ବୋଧୋଽହଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ। ଏତାଵନ୍ତମହଂ କାଲଂ ମୋହେନୈଵ ଵିଡଂବିତଃ

ଜନକ କହିଲେ: ହାଁ! ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ; ଏତେ ଦିନ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହିଥିଲି।

ଯଥା ପ୍ରକାଶଯାମ୍ଯେକୋ ଦେହମେନଂ ତଥା ଜଗତ୍। ଅତୋ ମମ ଜଗତ୍ସର୍ଵମଥଵା ନ ଚ କିଂଚନ

ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର, କିମ୍ବା କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ।

ସ ଶରୀରମହୋ ଵିଶ୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମଯାଧୁନା। କୁତଶ୍ଚିତ୍ କୌଶଲାଦ୍ ଏଵ ପରମାତ୍ମା ଵିଲୋକ୍ଯତେ

ଏବେ ମୁଁ ଦେହ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, କେବଳ ଏକ ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁଛି।

ଯଥା ନ ତୋଯତୋ ଭିନ୍ନାସ୍ତରଂଗାଃ ଫେନବୁଦ୍ବୁଦାଃ। ଆତ୍ମନୋ ନ ତଥା ଭିନ୍ନଂ ଵିଶ୍ଵମାତ୍ମଵିନିର୍ଗତମ୍

ଯେପରି ତରଙ୍ଗ, ଝାଗ ଓ ବୁଦ୍ବୁଦ ପାଣିରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।

ତନ୍ତୁମାତ୍ରୋ ଭଵେଦ୍ ଏଵ ପଟୋ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଵିଚାରିତଃ। ଆତ୍ମତନ୍ମାତ୍ରମେଵେଦଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଚାରିତମ୍

ଯେପରି ତନ୍ତୁ ଛାଡ଼ି ଚିନ୍ତା କଲେ ଚିତ୍ର ମାତ୍ର ତନ୍ତୁ ହେବା ପ୍ରମାଣିତ, ସେପରି ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

ଯଥୈଵେକ୍ଷୁରସେ କ୍ଲୃପ୍ତା ତେନ ଵ୍ଯାପ୍ତୈଵ ଶର୍କରା। ତଥା ଵିଶ୍ଵଂ ମଯି କ୍ଲୃପ୍ତଂ ମଯା ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନିରନ୍ତରମ୍

ଯେପରି ଇଖୁର ରସରୁ ଚିନି ତିଆରି ହୋଇ ତାହାରେ ରସ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ମୋତେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଓ ମୋରେ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟାପିଛି।

ଆତ୍ମଜ୍ଞାନାଜ୍ଜଗଦ୍ ଭାତି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନାନ୍ନ ଭାସତେ। ରଜ୍ଜ୍ଵଜ୍ଞାନାଦହିର୍ଭାତି ତଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଭାସତେ ନ ହି

ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ରସି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ତାହା ରସି ହିଁ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରକାଶୋ ମେ ନିଜଂ ରୂପଂ ନାତିରିକ୍ତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ତତଃ। ଯଦା ପ୍ରକାଶତେ ଵିଶ୍ଵଂ ତଦାହଂ ଭାସ ଏଵ ହି

ଆଲୋକ ମୋର ସ୍ୱଭାବ; ମୁଁ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ହିଁ ଚମକୁଛି।

ଅହୋ ଵିକଲ୍ପିତଂ ଵିଶ୍ଵମଜ୍ଞାନାନ୍ମଯି ଭାସତେ। ରୂପ୍ଯଂ ଶୁକ୍ତୌ ଫଣୀ ରଜ୍ଜୌ ଵାରି ସୂର୍ଯକରେ ଯଥା

ହାଁ! ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନେ କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି, ରସିରେ ସାପ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।

ମତ୍ତୋ ଵିନିର୍ଗତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ମଯ୍ଯେଵ ଲଯମେଷ୍ଯତି। ମୃଦି କୁଂଭୋ ଜଲେ ଵୀଚିଃ କନକେ କଟକଂ ଯଥା

ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଶ୍ୱ ପୁଣି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହେବ, ଯେପରି ମାଟିରେ ଘଡ଼ା, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ସୁନାରେ କଙ୍ଗଣ ଲୟ ହୁଏ।