ଅଷ୍ଟାଵକ୍ରଗୀତା

अष्टावक्र उवाच॥ मुक्तिं इच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज। क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज

ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଛ, ପୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ବିଷ ଭଳି ଛାଡିଦେ। ଖ୍ମା, ସରଳତା, ଦୟା, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅମୃତ ଭଳି ଗ୍ରହଣ କର।

न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये

ତୁମେ ମାଟି, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ କିମ୍ବା ଆକାଶ ନୁହଁ। ଏହାମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ଓ ଚେତନା ରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନ, ଏହି ଭାବରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବ।

यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि। अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि

ଯଦି ତୁମେ ଦେହକୁ ଅଲଗା କରି ଚେତନାରେ ବିଶ୍ରାମ କର, ତେବେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।

न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः। असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव

ତୁମେ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମର ନୁହଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ତୁମେ ଅଲଗା, ଆକାରହୀନ, ସମସ୍ତର ସାକ୍ଷୀ—ସୁଖୀ ରୁହ।

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा

ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ମନର ଉତ୍ପାଦ, ତୁମର ନୁହଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ନୁହଁ—ସଦା ମୁକ୍ତ।

एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा। अयमेव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसीतरम्

ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ଦର୍ଶକ, ସଦା ପ୍ରାୟ ମୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଏହି ତୁମର ବନ୍ଧନ—ଦର୍ଶକକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ଦେଖ।

अहं कर्तेत्यहंमानमहाकृष्णाहिदंशितः। नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव

‘ମୁଁ କରୁଛି’—ଏହି ଅହଂକାର ନାମକ ବଡ଼ କଳା ସାପ ଦ୍ୱାରା ଦଂଶିତ ହେଇଛ, ‘ମୁଁ କରୁନାହିଁ’—ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସର ଅମୃତ ପିଇ ସୁଖୀ ହେ।

एको विशुद्धबोधोऽहं इति निश्चयवह्निना। प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव

‘ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ’—ଏହି ନିଶ୍ଚୟର ଅଗ୍ନିରେ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଳାଇଦେ। ଶୋକ ଛାଡି ସୁଖୀ ହେ।

यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत्। आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वं सुखं भव

ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରଜ୍ଜୁରେ ସାପ ଭଳି କଳ୍ପିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ମିଳେ। ତୁମେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ—ସୁଖୀ ରୁହ।

मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। किंवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत्

ଯିଏ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବେ, ସେଠାରେ ସେ ମୁକ୍ତ। ଯିଏ ନିଜକୁ ବନ୍ଧା ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ବନ୍ଧା। ଏହି କଥା ସତ୍ୟ—ଯେପରି ମନ, ସେପରି ଫଳ।

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः। असंगो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात्संसारवानिव

ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ, ମୁକ୍ତ, ଜ୍ଞାନମୟ, କିଛି କରୁନାହିଁ, ଅଲଗା, ଆଶାହୀନ ଓ ଶାନ୍ତ। ଭ୍ରମରେ ସେ ସଂସାରରେ ଅଛି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय। आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथान्तरम्

ନିଜକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କର। ‘ମୁଁ ଆଭାସ’—ଏହି ଭ୍ରମ ଛାଡି, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କର।

देहाभिमानपाशेन चिरं बद्धोऽसि पुत्रक। बोधोऽहं ज्ञानखड्गेन तःनिकृत्य सुखी भव

ଦେହ ଭାବନାର ଦୃଢ଼ ପାଶରେ ତୁମେ ବହୁଦିନ ଧରି ବନ୍ଧା ହେଇଛ, ପୁଅ। ‘ମୁଁ ଜ୍ଞାନ’—ଏହି ଜ୍ଞାନର ତଳୱାରରେ ସେଠାକୁ କାଟିଦେ ଓ ସୁଖୀ ହେ।

निःसंगो निष्क्रियोऽसि त्वं स्वप्रकाशो निरंजनः। अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठति

ତୁମେ ଅଲଗା, କିଛି କରୁନାହିଁ, ନିଜେ ଆଲୋକମୟ ଓ ନିର୍ମଳ। ଏହି ତୁମର ବନ୍ଧନ—ସମାଧିରେ ଲାଗି ରହ।

त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः। शुद्धबुद्धस्वरूपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम्

ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁମେ ବ୍ୟାପିଛ। ସତ୍ୟରେ ଏହା ସବୁ ତୁମରେ ଗଠିତ। ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତ ଜ୍ଞାନ—କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ନି।

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः। अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः

ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୀତଳ ମନ, ଅପାର ବୁଦ୍ଧି, ଅଚଳ ଓ କେବଳ ଚେତନାରେ ଲଗା ରୁହ।

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलं। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसंभवः

ଯାହାର ଆକାର ଅଛି, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣ; ଯାହା ଆକାରହୀନ, ସେଠାକୁ ଅଚଳ ଭାବେ ଜାଣ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଜନ୍ମ ନାହିଁ।

यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः। तथैवाऽस्मिन् शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः

ଯେପରି ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭିତରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚାରିପାଖରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ଭିତରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ୟାପିଥାନ୍ତି।

एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे। नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा

ଯେପରି ଏକ ଆକାଶ ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସମାନ ଭାବରେ ରହିଛି, ସେପରି ନିରନ୍ତର ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ବ୍ୟାପିଛି।

जनक उवाच॥ अहो निरंजनः शान्तो बोधोऽहं प्रकृतेः परः। एतावन्तमहं कालं मोहेनैव विडंबितः

ଜନକ କହିଲେ: ହାଁ! ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ; ଏତେ ଦିନ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହିଥିଲି।

यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत्। अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन

ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋର, କିମ୍ବା କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ।

स शरीरमहो विश्वं परित्यज्य मयाधुना। कुतश्चित् कौशलाद् एव परमात्मा विलोक्यते

ଏବେ ମୁଁ ଦେହ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, କେବଳ ଏକ ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁଛି।

यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः। आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम्

ଯେପରି ତରଙ୍ଗ, ଝାଗ ଓ ବୁଦ୍ବୁଦ ପାଣିରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।

तन्तुमात्रो भवेद् एव पटो यद्वद् विचारितः। आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम्

ଯେପରି ତନ୍ତୁ ଛାଡ଼ି ଚିନ୍ତା କଲେ ଚିତ୍ର ମାତ୍ର ତନ୍ତୁ ହେବା ପ୍ରମାଣିତ, ସେପରି ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा। तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्

ଯେପରି ଇଖୁର ରସରୁ ଚିନି ତିଆରି ହୋଇ ତାହାରେ ରସ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ମୋତେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଓ ମୋରେ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟାପିଛି।

आत्मज्ञानाज्जगद् भाति आत्मज्ञानान्न भासते। रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि

ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ରସି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ତାହା ରସି ହିଁ ଦେଖାଯାଏ।

प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तोऽस्म्यहं ततः। यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि

ଆଲୋକ ମୋର ସ୍ୱଭାବ; ମୁଁ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ହିଁ ଚମକୁଛି।

अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते। रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा

ହାଁ! ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନେ କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି, ରସିରେ ସାପ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुंभो जले वीचिः कनके कटकं यथा

ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଶ୍ୱ ପୁଣି ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହେବ, ଯେପରି ମାଟିରେ ଘଡ଼ା, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ସୁନାରେ କଙ୍ଗଣ ଲୟ ହୁଏ।