ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ରାଜା ଜଣକଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମନ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ସମୟରେ ବନ୍ଧନ ହୁଏ; ମନ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ତାହା ମୁକ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେହି ବନ୍ଧନ; ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ନାହିଁ, ତାହା ମୁକ୍ତି। ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣି, କୌଣସି କଥାକୁ ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିବା ପ୍ରୟାସ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଆଉ କହିଲେ, “ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ, କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଶାନ୍ତିରେ ରହିପାରିବ? କିଏ ପାଇଁ ଏହି ଶାନ୍ତି? ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ଏଠାରେ ନିରପେକ୍ଷ ହେଉ, ବିରାଗୀ ହେଉ, ସମସ୍ତ ନିୟମରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ।” ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ କିଛି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ, ଏହି ଜଗତର ଚାଳ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ, ଜୀବନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଦୂଷିତ, ଅସାର, ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଛାଡ଼ିଦେବା ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ଲୋକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କେଉଁ ସମୟ, କେଉଁ ବୟସ, କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଲୋକ ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଉଥିବା। ଋଷି, ସନ୍ତ, ଯୋଗୀଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦେଖି, ଯେଉଁ ଜଣ dispassionate ହୁଏ, ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଚେତନାର ସ୍ଵରୂପ ଜାଣି, ସେ ଶିକ୍ଷକ ହୁଏ; ବିରାଗ ଓ ସମତା ଦ୍ୱାରା, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଉଥିବା। ପଞ୍ଚଭୂତର ରୂପାନ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଭୂତ ଭାବରେ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ସ୍ଵରୂପରେ ବସିଥାଏ। ଚାହିଦା ହିଁ ଏହି ଜଗତ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଚାହିଦାକୁ ବିଦାୟ କର। ଚାହିଦା ଛାଡ଼ି, ଆଜି ଯେଉଁ ଭାବରେ ଅଛି, ସେହିଭଳି ଦୃଢ଼ ରହିବା। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଆଉ କହିଲେ, “ଚାହିଦା, ଶତ୍ରୁ, ଧନ—ଯାହା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ଦୁଇରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଠାରେ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖ। ଦିନ—ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ—ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ଭଳି; ସେଥିରେ ମିତ୍ର, ଜମି, ଧନ, ଘର, ଜନାନୀ, ସନ୍ତାନ, ଓ ସମ୍ପତ୍ତି।” ଯେଉଁଠି ଆକାଂକ୍ଷା ଅଛି, ଏଠି ଜଗତ ଅଛି; ପକ୍କ ବିରାଗ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି, ଖୁସି ଓ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ବନ୍ଧନ କେବଳ ଆକାଂକ୍ଷାରେ; ଏହା ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି। ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅନାସକ୍ତ ହେଲେ ପୁନିପୁନି ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ। ତୁମେ କେବଳ ଚେତନ, ଶୁଦ୍ଧ; ଜଗତ ଅଚେତନ ଓ ଅସତ୍ୟ। ମୂଡ଼ତା ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା କାହିଁକି? ରାଜ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଦେହ, ସୁଖ—ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଅଛି, ପ୍ରତିଟି ଜନ୍ମରେ ଏହି ସମସ୍ତ ହାରାଯାଏ। ଧନ, ଆକାଂକ୍ଷା, ଧର୍ମ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ତିନିରେ ଜଗତର ମରୁଭୂମିରେ ମନ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଇନି। କେତେ ଜନ୍ମ ଦେହ, ମନ, ଓ ବାଣୀରେ ଶ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲା? ଏହି ଆଜି ଅବସାନ ହେଉ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଆଉ କହିଲେ, “ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନୁତ୍ପନ୍ନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ସବୁ ସ୍ଵାଭାବିକ; ଯେଉଁ ଜଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଓ ଦୁଃଖ ନିରପେକ୍ଷ, ସେ ସ୍ଵୟଂ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଉଥିବା। ଭଗବାନ ଏକମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅନ୍ୟ କିଏ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଆଶା ଭିତରେ ଶମିତ, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ କୌଣସିଠି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଅସୁଭ ଓ ସୁଭ ସମୟ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସେ; ଯେଉଁ ଜଣ ତ୍ୱରିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ସେ କେବେ ଆକାଂକ୍ଷା କରେନାହିଁ, କେବେ ଶୋକ କରେନାହିଁ। ସୁଖ ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଭାଗ୍ୟରେ; ଯେଉଁ ଜଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରୟାସ ବିନା କରେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତାରୁ ଆସେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଜଣ ଏହିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସ everywhere ଶାନ୍ତ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ। ‘ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଚେତନା’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ସେ ଏକାକୀ ମୁକ୍ତ ଭଳି ହୁଏ, କରିଥିବା କିମ୍ବା ନକରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରେନାହିଁ। ‘ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର’, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଘାସ ଯାଏଁ, ସେ ଅଖଣ୍ଡ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ, ଆର୍ଜନ କିମ୍ବା ଅନାର୍ଜନ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ। ‘ଏହି ଜଗତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ନୁହେଁ’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ଚେତନା ମାତ୍ର ହେଇ, ଆକାଂକ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଶ୍ରବଣ ପରେ ଜଣକ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ ଦେହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲି; ପରେ ବାଣୀରେ ବିବରଣୀ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ; ପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ; ଏଭଳି ଏହି ଭାବରେ ବସିଛି। ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ନ ଥିବାରେ, ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେବାରେ, ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ହେବାରେ, ଏଭଳି ବସିଛି। ନିୟମ ଦେଖିଲି—ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ସମାଧିରୁ ବିଛିନ୍ନତା; ଏଭଳି ବସିଛି। ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଆସେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ ନ ଥିବାରୁ; ଏଭଳି ବସିଛି। ଆଶ୍ରମ, ଅନାଶ୍ରମ, ଧ୍ୟାନ, ମନର ଚିନ୍ତା ଗ୍ରହଣ—ସମସ୍ତ ଧାରଣା; ଏଭଳି ବସିଛି। ଅବିଜ୍ଞାନରେ କ୍ରିୟା ଅବସାନ ହୁଏ; ଏହି ତଥ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଏଭଳି ବସିଛି। ଅଚିନ୍ତ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଏହା ଚିନ୍ତାର ରୂପ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ଏହି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ଏଭଳି ବସିଛି। ଯେଉଁ ଜଣ ଏହି ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଉଥିବା; ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଏହି ସ୍ଵରୂପ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଅନାସକ୍ତ ଓ ସ୍ଵୟଂଠି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଲଙ୍ଗୋଟି ପିନ୍ଧିଥିବା ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଦୁଇଟି ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ବସିଛି। ଶରୀର କେଉଁଠି ଥକିଯାଏ, ଜିହ୍ୱା କେଉଁଠି ଥକିଯାଏ, ମନ ଅନ୍ୟଠି; ଏହି ସମସ୍ତ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ସୁଖରେ ବସିଛି। ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି—‘କିଛି କରାଯାଏନାହିଁ’—ଯେତେବେଳେ କିଛି କରିବା ଆସେ, କରି ଏଠାରେ ସୁଖରେ ବସିଛି।