ଏକ ଶାନ୍ତ, ଗଭୀର ସଂବେଦନାରେ, ଜନକ ଏବଂ ଅଷ୍ଟାବକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ବିଶାଳ ସାଗର ଭଳି; ଏହି ଜଗତ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ନୁହେଁ—କେବଳ ଲୟ ଅଛି। ମୁଁ ମୁକୁତା ଭଳି; ଜଗତର ଭାସ ଚାନ୍ଦି ଭଳି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ନୁହେଁ—କେବଳ ଲୟ ଅଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅଛି କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ମୋରେ ଅଛି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିସର୍ଜନ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଲୟ କିଛି ନୁହେଁ।" ଏହି ଅନନ୍ତ ସାଗରରେ, ଯାହା ମୁଁ, ଜଗତର ଜାହାଜ ନିଜ ମନର ପବନରେ ଏଠି ସେଠି ଭାସିଯାଏ; ଏଥିରେ ମୋର କିଛି ଅସହିଷ୍ଣୁତା ନାହିଁ। ଏହି ଅନନ୍ତ ସାଗରରେ, ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଜଗତ ଉଦୟ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଲୟ ହୁଏ; ଉଦୟ କିମ୍ବା ଲୟ ହେଉ, ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଲାଭ କିମ୍ବା ହାରା ନାହିଁ। ଏହି ଅନନ୍ତ ସାଗରରେ, ଜଗତ କେବଳ ଏକ ଧାରଣା; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ରୂପହୀନ—ମୁଁ ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ। ଆତ୍ମା କେବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ, ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ତାହିଁରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଅନନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ, ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ଲୋଭ ଏବଂ ଶାନ୍ତ—ମୁଁ ଏହିରେ ବସିଥାଏ। ଜନକ ଅନୁଭବ କରିଲେ, “ଆହା! ମୁଁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଜଗତ ଏକ ମାୟା ଦେଖା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କେଉଁଠି, କିପରି ହେବ?” ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, “ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ କିଛି ଆଶା କରେ, ଶୋକ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରେ, ଧାରଣ କରେ, ଭିନ୍ନତା ଦେଖେ, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ ଆଶା କରେନାହିଁ, ଶୋକ କରେନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଧାରଣ କରେନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ ଯେକୌଣସି ଅନୁଭୂତିରେ ଆସକ୍ତ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ନାହିଁ; ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, କିଛି ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏପରି ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଆଉ କହିଲେ, “ବିପରୀତ ଦ୍ୱୟ, କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ? କିଏ ପାଇଁ? ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଏଠି ଅନାସକ୍ତ ହୁଅ, ବିରକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅ, ସମସ୍ତ ନିୟମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। କିଛି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଜଣେ, କେବଳ ଜଗତର ଚର୍ୟା ଦେଖି, ଜୀବନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଆଶା ସହିତ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ତିନି ଦୁଃଖରେ ଦୂଷିତ, ନିର୍ମୂଳ, ଦୋଷ୍ୟ, ଛାଡିବା ଯୋଗ୍ୟ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଜଣେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କେଉଁ ସମୟ, କେଉଁ ଯୁଗ, କିମ୍ବା କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱୟ ନାହିଁ? ସେଗୁଡିକୁ ଅନଦିଅ, ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ତାହାରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଯାଏ। ମୁନି, ସନ୍ତ, କିମ୍ବା ଯୋଗୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏହି ଦେଖି, କିଏ ବିରକ୍ତି ଲଗ୍ନ କରି, ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ? ଚେତନାର ସ୍ଵରୂପ ଜାଣିବା ପରେ, କିଏ ଶିକ୍ଷକ ନୁହେଁ? ବିରକ୍ତି ଓ ସମତା ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଉପରେ ଉଠିପାରିବେ। ପଞ୍ଚଭୂତର ରୂପାନ୍ତର ଦେଖ, କେବଳ ପଞ୍ଚଭୂତ ଭଳି; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ଵରୂପରେ ବସିପାରିବେ। ଆଶା ମାନେ ଏହି ଜଗତ—ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡିଦିଅ। ଆଶା ଛାଡି, ଆଜି ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ଦୃଢ଼ ହୁଅ। ଆଶା ଏବଂ ଧନ, ଯାହା ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ, ଛାଡିଦିଅ; ଏହି ଦୁଇରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖ। କେବଳ ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନକୁ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ଭଳି ଦେଖ: ବନ୍ଧୁ, ଦେଶ, ଧନ, ଘର, ଜନାନୀ, ଉତ୍ସର୍ଗ ଏବଂ ସମ୍ପତି। ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା ଅଛି, ଜଣା, ସେଉଁଠି ଜଗତ ଅଛି; ପକ୍କ ବିରକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉ, ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଖୁସି ହୁଅ। ବନ୍ଧନ କେବଳ ଆଶାରେ; ତାହାର ନାଶକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ଆବାସ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ତୁମେ କେବଳ ଚେତନା, ଶୁଦ୍ଧ; ଜଗତ ଜଡ଼ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ। ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ତେଣୁ କାହିଁକି ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା? ରାଜ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ଜନାନୀ, ଶରୀର, ଏବଂ ଭୋଗ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହାରାଯାଇଥାଏ। ଧନ, ଆଶା, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଯଥେଷ୍ଟ; ଏହି ତିନିରେ, ଜଗତର ମରୁଭୂମିରେ, ମନ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳିନାହିଁ। କେତେ ଜନ୍ମ ଶରୀର, ମନ, ଓ ଭାଷାରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲେଶ ଆଣିଛି? ଏହା ଆଜି ଅବସାନ ହେଉ। ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନୁତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସବୁ ସ୍୵ଭାବିକ, ଜଣା; ଯେଉଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଏବଂ କ୍ଲେଶ ନିର୍ମୁକ୍ତ, ସେ ଅସହଜ ଭାବରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟ କିଏ ନାହିଁ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଆଶା ଅନ୍ତରେ ଲୟ ହୋଇ, କେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୁଭ ଅନୁସାରେ, ସମୟ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସିଥାଏ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଯେଉଁ ନିର୍ଲୋଭ ଏବଂ ଏନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ସେ କେବେ ଆଶା କିମ୍ବା ଶୋକ କରେନାହିଁ। ଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କ୍ଲେଶ ଦୂରେ ରହି, କିଛି ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତାରୁ ଆସେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଯେଉଁ କ୍ଲେଶ ମୁକ୍ତ, ସେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ନିର୍ଲୋଭ। ‘ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଶରୀର ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଚେତନା’ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ହେଇ, କିଛି କରିଥିବା କିମ୍ବା କରିନଥିବା ମନେ ପକାଇନାହିଁ। ‘ମୁଁ ଏକା’—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଘାସ ପ୍ରତି, ଏକ ଅଖଣ୍ଡ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ, ଉପଲବ୍ଧି କିମ୍ବା ଅନୁପଲବ୍ଧିର ଚିନ୍ତା ନିର୍ମୁକ୍ତ। ‘ଏହି ଜଗତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ନୁହେଁ’—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଆଶା ମୁକ୍ତ, ଚେତନାରେ ଲଗ୍ନ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମାନେ କିଛି ଅଛି ନୁହେଁ।