ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠି ଜୀବନର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନେକେ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ କି, କେତେକ ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, କାମନା ଓ ଭୋଗର ଆଶାରେ ବିମୁଢ଼ ହୋଇ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାନ୍ତି। ଏହି ଲୋକମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁ, ତଥାପି ସମୟ ଶେଷ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୋଗର ଆଶା ଛାଡ଼ିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ଏଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି ଦୁଇଁଠି ଅସଙ୍ଗ ଓ ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟର ବିଚାର କରିପାରିଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରି, ମୁକ୍ତିକୁ ଭୟ କରିବାଟି ଅଦ୍ଭୁତ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଭଳି ଭୋଜନ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା, ସେ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି; ସେ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେବେ କ୍ରୋଧିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ଦେହକୁ ଅନ୍ୟର ଦେହ ପରି ଦେଖିପାରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା କେଉଁଭଳି ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ? ଏହି ସଂସାରକୁ ମାୟାବଦ ଭାବି, ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଶେଷ ହୋଇଗଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଭୟ ନକରନ୍ତି। ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ଅକାମନା ରଖିଛନ୍ତି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସମାନ କିଏ ହୋଇପାରିବ? ସେ ଜାଣନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ତେଣୁ କଣ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ? ଯିଏ ଭିତରରୁ ରାଗ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ଘଟେ, ତାହାରେ ସେ ନ ଦୁଃଖିତ, ନ ଆନନ୍ଦିତ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ସଂସାରର ଭୋଗକୁ ଏକ ଖେଳ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେ କେବେ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ। ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ, ସେ ତ ନ ନେମିତ୍ତିକ ନ ଅନୈତିକ କାମରେ ଆସକ୍ତ, ଯେପରି ଆକାଶ ଧୂଆଁକୁ ଛୁଅ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଛୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଜାଣି, ଯିଏ ଯାହା ଆସେ ତାହିଁ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି କିଏ ବାଧା ଦେଇପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବରେ, ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି। ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଅଦ୍ୱୈତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ଭୟ ରହିପାରିବ? ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ହେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମନ୍, ତୁମେ କିଛି ସହିତ ଆସକ୍ତ ନୁହଁ—ତେବେ କାହିଁକି ବିରକ୍ତି ଆଶା କରୁଛ? ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଗଳାଇ ଦିଅ, ଏହାପରି ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।" ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତୁମେ ଓସାଡ଼ରେ ଫୁଲିଥିବା ବୁଡ଼ବୁଡ଼ି ପରି ଉପସ୍ଥିତ, ଆତ୍ମା କେବଳ ଏକ—ଏହା ଜାଣ, ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର। ଏହି ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିର୍ମଳ; ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ପରି ଏହା ମିଥ୍ୟା—ଏହା ଜାଣ, ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର। ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଶା-ନିରାଶାରେ ସମ, ଜୀବନ-ମୃତ୍ୟୁରେ ସମ—ଏପରି ଭାବେ ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ ଆକାଶ ପରି ଅନନ୍ତ, ସଂସାର ଘଡ଼ା ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିରକ୍ତି କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ଲୟ।" "ମୁଁ ମହାସାଗର ପରି, ସଂସାର ତରଙ୍ଗ ପରି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିରକ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ୱୀକୃତି ନାହିଁ—କେବଳ ଲୟ।" "ମୁଁ ଶୁକ୍ତିକା ପରି, ସଂସାର ରୂପ ଚାନ୍ଦି ପରି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିରକ୍ତି କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ନାହିଁ—କେବଳ ଲୟ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅଛି କି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ମୋ ଭିତରେ—ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିରକ୍ତି, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଲୟ କିଛି ନାହିଁ।" ଏବେ ଜନକ କହିଲେ, "ଏହି ଅନନ୍ତ ସାଗର ମୁଁ, ମୋ ମନର ପବନରେ ଜଗତର ନୌକା ଏଠୁ ସେଠି ଭାସୁଛି; ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ଅସହିଷ୍ଣୁତା ନାହିଁ। ଏହି ଅନନ୍ତ ସାଗର ମୁଁ, ସଂସାରର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଠେ, ପଡ଼େ; ଏହା ଉଠୁ କି ପଡ଼ୁ, ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତି କିମ୍ବା ହାନି କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଅନନ୍ତ ସାଗର ମୁଁ, ସଂସାର ଏକ ଧାରଣା ମାତ୍ର; ଏଠି ଶାନ୍ତି, ନିରାକାରତା—ଏଠି ମୁଁ ଅବସ୍ଥିତ।" "ଆତ୍ମା କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅବସ୍ଥା ଏହି ନିର୍ମଳ, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ବାସନା, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଅଛି। ଆହା! ମୁଁ କେବଳ ଚେତନା; ସଂସାର ମାୟା ଖେଳ। ଏହିପରି ଅନୁଭୂତିରେ, ମୋ ପାଖରେ ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କେଉଁଠି ଆସିପାରିବ?" ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ କିଛି ଆଶା କରେ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଛାଡ଼େ, ଧରେ, ଭେଦ ଦେଖେ, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ ନ ଆଶା କରେ, ନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ନ ଛାଡ଼େ, ନ ଧରେ, ନ ଆନନ୍ଦିତ, ନ କ୍ରୋଧିତ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ମନ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ। ଯେଉଁଠି 'ମୁଁ' ଅଛି, ସେଠି ବନ୍ଧନ; 'ମୁଁ' ନାହିଁ, ସେଠି ମୁକ୍ତି। ଏହା ଜାଣି, କିଛି ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିବା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଅ ନାହିଁ।" ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, କର୍ମ କିମ୍ବା ଅକର୍ମ କେଉଁଠି ଏବଂ କାହା ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ? ଏହି ଜାଣି, ଏଠି ଅସଙ୍ଗ ହୁଅ, ବିରକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଅ, ସମସ୍ତ ନିୟମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। କେବଳ କିଛି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକମାନେ, ସଂସାରର ଆଚରଣ ଦେଖି, ଜୀବନ, ଖାଦ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି ଅନିତ୍ୟ, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଦୂଷିତ, ଅସାର, ନିନ୍ଦାର୍ହ, ତ୍ୟାଗଯୋଗ୍ୟ—ଏହି ଜାଣି ଲୋକ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।" "କେଉଁ ସମୟ, କେଉଁ ଯୁଗ, କିମ୍ବା କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଅଛି ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ? ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣ କରି, ଲୋକ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।