ଜଣେ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଓ ଜନକଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଆଧାରିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମ-କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଜନକ କହିଲେ, "ମୁଁ ଜଣେ ଅନନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଅନୁଭବ କରୁଛି; ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଲାଗେ, ତେଣୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଦେଖିବି?" ସେ ଅନୁଭବ କରିଲେ, "ମୁଁ ଶରୀର ନୁହଁ, ଏହା ମୋର ନୁହଁ; ମୁଁ ଜୀବ ନୁହଁ—ମୁଁ ଚେତନା। ମୋ ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବନ ଆଶାରେ ଥିଲା।" ଏହି ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମାନେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ, ମନର ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ରୁତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ପବନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଜୀବନର ବ୍ୟାପାରୀ ଜଗତ-ନୌକା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମାନେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ, ଜୀବ ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅଦ୍ଭୁତ; ସେଗୁଡିକ ଉଠେ, ପଡେ, ଖେଳେ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବଗତ ଭାବେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ପ୍ରସ୍ନ କରିଲେ, "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେ କିପରି ଜଗତର ଲାଭ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖିପାରିବ?" ଏହି ମନ୍ଦିର ଆନନ୍ଦ ସେନ୍ସ ଅବଜେକ୍ଟରେ ଆସେ କିପରି? ଏହା ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉପଜେ—ମାତ୍ସ୍ୟଶଙ୍କ ମୁକୁର ଚାନ୍ଦି ଭାବି ଲୋଭ ଉପଜିଥିବା ପରି। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥିବା ପରି, ଯେଉଁ ଆତ୍ମାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ତୁମେ କିପରି ଭୟଭୀତ ହେବା? ଯଦିଓ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ଅଛି, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଋଷି ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦେଖିଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିଥାଏ, ତାଙ୍କର 'ମୋର' ଭାବ ଅବାକ କରିଥାଏ। ଉତ୍ତମ ଅଦ୍ୱୈତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଆଶାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବା ଅଦ୍ଭୁତ। ଅଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଛି, ଶତ୍ରୁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖକୁ ଆଶା କରିଥାଏ, ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏଠି ଓ ସେଠି ଅସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତିକୁ ଭୟ କରିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ। ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଖାଇଲେ ହେଉ, ଦୁଃଖିତ ହେଉ, ସେ ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଥାଏ; ସେ ନା ଆନନ୍ଦ କରେ, ନା କ୍ରୋଧ କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶରୀରକୁ ଅନ୍ୟର ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ଗୁଣାଗୁଣ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାରେ ବିଚଳିତ ହେବା ଅସମ୍ଭବ। ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ମାୟା ଭାବେ ଦେଖି, ଜିଜ୍ଞାସା ଶୂନ୍ୟ ହେବା ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭୟଭୀତ ହେବନି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନକୁ ଆଶା ଶୂନ୍ୟ ରଖିଛି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ତାଙ୍କୁ କିଏ ସମ୍ପର୍କ କରିପାରିବ? ଏହି ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ, ଦେଖିଥିବା ସବୁକିଛି ଅସାର—ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ? ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ଦ୍ୱୈତ ଓ ଆଶା ନାହିଁ, ଯେଉଁ ଅନୁଭବ ଯଥାସମୟରେ ଆସେ, ସେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଉପଜାଇନାହିଁ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ଆত୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନୀ, ଜଗତର ଭୋଗରେ ଖେଳ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଭାବେ ଜଗତରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ତାହାର ସମାନ ନୁହଁ।" ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି, ଯୋଗୀ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି 'ତାହା'କୁ ଜାଣିଛି, ସେ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପକ୍ଷିପ୍ତ ନୁହଁ—ଉଡୁଥିବା ଧୂଆଁ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆକାଶ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିଥିବା ମହାତ୍ମାକୁ କିଏ ରୋକିପାରିବ? ସେ ଯଥାସମୟରେ ଜୀବନ କଟାଇଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବରେ, କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ ଆଶା ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ହେବାର ଶକ୍ତି ରଖିଥାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାୟକ; ସେ ଯାହା ଜାଣିଥାଏ, ତାହା କରିଥାଏ; ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଭୟ ନାହିଁ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ତୁମେ କିପରି ଆସକ୍ତି ରଖିଛ? ଏ ଶୁଦ୍ଧ ଅତ୍ମା, ତୁମେ କିପରି ବାରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ସମସ୍ତ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ବିଲିନ କର; ଏଭଳି ବିଲିନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କର।" "ବିଶ୍ୱ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ରର ବୁଲବୁଲା ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଜାଣି, ବିଲିନ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କର।" "ବିଶ୍ୱ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଅତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହଁ—ରସିରେ ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି ବିଲିନ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କର।" "ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ସମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଶା ଓ ନିରାଶାରେ ସମ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ସମ—ଏଭଳି ବିଲିନ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କର।" ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ ଆକାଶ ପରି ଅନନ୍ତ; ବିଶ୍ୱ ଘଡା ପରି ସ୍ୱଭାବିକ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଥିଲେ, ବାରଣ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ନୁହଁ—କେବଳ ବିଲିନ।" "ମୁଁ ବଡ ସମୁଦ୍ର ପରି; ବିଶ୍ୱ ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଥିଲେ, ବାରଣ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ନୁହଁ—କେବଳ ବିଲିନ।" "ମୁଁ ଶଙ୍କ ପରି; ବିଶ୍ୱ ଚାନ୍ଦି ପରି ମାୟା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଥିଲେ, ବାରଣ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ନୁହଁ—କେବଳ ବିଲିନ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ମୋରେ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଥିଲେ, ବାରଣ, ଗ୍ରହଣ, ବିଲିନ କିଛି ନୁହଁ।" ଏବେ ଜନକ କହିଲେ, "ଏହି ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମାନେ ମୁଁ, ଜଗତର ନୌକା ନିଜ ମନର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏଠିଠାରେ ଭାସିଯାଏ; ମୁଁ ଏଥିରେ ଅସହିଷ୍ଣୁ ନୁହଁ।" "ଏହି ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମାନେ ମୁଁ, ଜଗତର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଉଠିଥାଏ ଓ ପଡିଥାଏ; ଏହି ଉଠିବା କିମ୍ବା ପଡିବାରେ, ମୋ ପାଖରେ କି ଲାଭ କି ହାନି?" "ଏହି ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମାନେ ମୁଁ, ଜଗତ କେବଳ ଏକ ଧାରଣା; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ନିରାକାର—ମୁଁ ଏଠିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।" "ଆତ୍ମା କେବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହଁ, ଏବଂ ଅବସ୍ଥା ଏହି ଅନନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଅତ୍ମାରେ ନୁହଁ; ଏହି ଅସଙ୍ଗ, ନିରାଶା, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଅବସ୍ଥିତ।" "ମୁଁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ବିଶ୍ୱ ମାୟା ଖେଳ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, କିପରି, କେଉଁଠି, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟାଗ ଭାବିବି?