ଏହି ଉପଦେଶରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ—"ହାଁ! ମୁଁ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରେ, କାରଣ ମୁଁ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ତିନିକାଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଅଛି। ମୋ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏକା, ଏଠାରେ କେବେ ଆସିବା କିମ୍ବା ଯିବା ନାହିଁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛି ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ। ମୋ ପରି ଦକ୍ଷ କେହି ନାହିଁ, ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବହୁ କାଳ ଧରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଛି। କିଛି ମୋର ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଯାହା କି ବାକ୍ୟ ଏବଂ ମନର ଗୋଚରିତ, ସେ ସମସ୍ତ ମୋର ହୋଇପାରେ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତିନିଟି ଆସଲେ ଅସତ୍ୟ; ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ନିର୍ମଳ ଆମି ହେଉଛି। ଦ୍ୱିତୀୟତା ହେଉଛି ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଏହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିକିତ୍ସା ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ସବୁ ମିଥ୍ୟା, ମୁଁ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ସୀମା ଭାବିଛି; ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୋର ସ୍ଥିତି ସଦା ଦ୍ୱିତୀୟତାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୋ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ବା ମୋକ୍ଷ ବା ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ଶାନ୍ତି ନିରାଧାର; ବିଶ୍ୱ ମୋ ଭିତରେ ଅଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ମୋ ଭିତରେ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦେହ ସହିତ କିଛି ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଏବେ କେଉଁଠି ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହେବ? ଦେହ, ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ, ଭୟ—ଏସବୁ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ମୁଁ ଚେତନା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହାରେ ମୋର କ'ଣ ସମ୍ପୃକ୍ତି? ଲୋକମାନ୍ୟ ଭିଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖୁନି; ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗେ, ତେଣୁ କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ? ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଜୀବ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଚେତନା; ମୋର ଏକମାତ୍ର ବନ୍ଧନ ଥିଲା ଜୀବନ ଆଶା। ବିଶ୍ୱର ତରଙ୍ଗ, ବିଭିନ୍ନ ଓ ତ୍ୱରିତ ଉଦ୍ଭବ, ମୋ ଅନନ୍ତ ସାଗର ଭିତରୁ ମନର ବାତାସରେ ଉଠିଛି। ମୋ ଅନନ୍ତ ସାଗର ଭିତରେ, ଯେତେବେଳେ ମନର ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱ ନାଉକା, ଦୁଃଖୀ ଜୀବନ ବ୍ୟାପାରୀ, ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ମୋ ଅନନ୍ତ ସାଗର ଭିତରେ, ଜୀବ ତରଙ୍ଗ ଅଦ୍ଭୁତ; ସ୍୵ଭାବରେ ଉଠେ, ପଡ଼େ, ଖେଳେ, ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେମିତି ସାଂସାରିକ ଲାଭ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେବେ? ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଥିବା ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମାଣି ମୁକୁରୁ ଚାନ୍ଦି ବୋଲି ଭ୍ରମ କରିଲେ ଯେପରି ଲୋଭ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ ସେଠି ଉଜ୍ୱଳିତ, ଯେଉଁଠି ଏହି ତରଙ୍ଗ ଉଠେ; ସାଗର ଭଳି। 'ମୁଁ ସେହି' ବୋଲି ଜାଣି, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭାବରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଦୌଡ଼ୁଛ? ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଅଶୁଚି ଆସିଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି 'ମୋର' ଭାବ ଅଛି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଅଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ମନ ରଖି, ଯଦି ଆସକ୍ତି ଓ ଭୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ରହିଲେ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବା ପରେ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଯଦି ଆନନ୍ଦ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଯାଏ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଏଠି ଓ ସେଠି ନିର୍ବିକାର ଅଛନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଆଶା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷକୁ ଭୟ କରିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଜ୍ଞାନୀ, ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ନ ଆନନ୍ଦିତ, ନ ରୁଷ୍ଟ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଦେହକୁ ଅନ୍ୟର ଦେହ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୁରୁଜନ ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ପ୍ରଶଂସାରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ମାୟା ଭାବି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଶେଷ ହେଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଭୟ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ଅନାଶା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ? ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସବୁ କିଛି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠି କ'ଣ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ ଅଛି? ଯେଉଁଠି ଭିତର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଆଶା ନାହିଁ, ଯାହା ଯେପରି ଆସେ, ତାହାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ଭୋଗରେ ଖେଳ କରନ୍ତି, ସେ ସାଂସାରିକ ଭାବରେ ଭସିବା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସମାନ କେବେ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଅନାସକ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପର ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଯେଉଁଠି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କିଏ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ତିନିକାଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମାତ୍ର ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଭୟ? ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଏ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମନ୍, ତୁମେ କିଛିରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁ; ତେଣୁ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ସଂଘଟନକୁ ଲୟ କର, ଏଭଳି ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର। ବିଶ୍ୱ ତୁମେ ଭିତରେ ସାଗରରେ ବୁଲବୁଲି ଭଳି ଉପଜେ; ଆତ୍ମା ଏକ ବୋଲି ଜାଣି, ଏଭଳି ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର। ବିଶ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଭିତରେ ନାହିଁ, ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା ପରି; ଏଭଳି ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।