ଏହି ଜଗତରେ ଯିଏ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ସବୁଠି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯେଉଁଠି ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେଉଁଠି ଚାଲିଯାଏ, ଭୂମିକୁ ଚାରିପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚିଏ, ଯେଉଁଠି ରାତି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଶୁଏ। ଏଭଳି ମନ ନିଶ୍ଚଳ ଅତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଦେହ ପଡ଼ିଯାଏ କି ବଞ୍ଚି ରହେ, ସେ ନିଜର କିଛି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଭୁଲିଯାଇଛି। ସେ କିଛି ଧନ-ଦୌଲତ ନାହିଁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଇଛି, କିଛି ସହ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥାଏ। ଏହି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଅତ୍ମା କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମାଟି, ପାଥର, ସୁନା—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ। ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଗଠିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଛି, ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଛି, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଯିଏ ସବୁଠି ଅନବଧାନ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ରହେନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅତ୍ମା ସହ କିଏ ତୁଳନା କରିପାରିବ? ସେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଣେନାହିଁ, ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ, କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କହେନାହିଁ—ଏଭଳି ଅଭିଗତି କେବଳ ସଂସ୍କାରରହିତ ଅତ୍ମା ପାଇପାରେ। ସେ ଚାହେ ଭିକ୍ଷୁକ ହେଉ, କି ରାଜା, ଯିଏ ନିରାଶା ଓ ନିର୍ମୋହ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି। ଯିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଯୋଗୀ, ସେ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି, କେଉଁଠି ନିୟମ, କି ନିଶ୍ଚିତ ତତ୍ତ୍ୱ? ଯିଏ ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଆଶା ନାହିଁ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଯାହା—ତାହା କିପରି ରୂପରେ କାହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏହି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଅତ୍ମା ସୁତିବା ବେଳେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଅଟକି ରହନ୍ତିନାହିଁ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗି ନାହାନ୍ତି—ସେ ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ, ଦେଖିବାକୁ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାଶୂନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୂନ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଶୂନ୍ୟ, ଅହଂକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ନାହିଁ। ସେ ନ ଖୁସି, ନ ଦୁଃଖି, ନ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ନ ଲିପ୍ତ; ନ ମୁକ୍ତି ଚାହେ, ନ ମୁକ୍ତ; ସେ କିଛି ନୁହଁନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଅବଧାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅବଧୃଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ସମାଧିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାଧି ନୁହଁନ୍ତି, ମୂଢ଼ତାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ ନୁହଁନ୍ତି, ଶିକ୍ଷାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିବିଡ଼, ସେ କରିଥିବା କି କରିନଥିବା କିଛି ମନେ ରଖେନାହିଁ, ଅଭିଲାଷା ଶୂନ୍ୟ ଥିବାରୁ ସେ ସବୁଠି ସମ। ସେ ପ୍ରଶଂସାରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ନିନ୍ଦାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ଜୀବନରେ ଆନନ୍ଦ ମାନନ୍ତିନାହିଁ। ସେ ମନେ ଶାନ୍ତି ରଖି, ଭିଡ଼ ଭିତରେ କି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ; ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେ ସର୍ବଦା ସମାନ। ଏଉଁଠି ରାଜା ଜନକ କହିଲେ: "ମୁଁ ନିଜ ହୃଦୟ ଗୁହାରୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ଜ୍ଞାନର କସାରି ଉଠାଇ, ଭ୍ରାନ୍ତିର କଂଟକକୁ ବାହାର କରିଦେଇଛି।" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କେଉଁଠି କାମନା, କେଉଁଠି ଧନ, କେଉଁଠି ବିବେକ? କେଉଁଠି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, କେଉଁଠି ଅଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ମୁଁ ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଗତ, କେଉଁଠି ଭବିଷ୍ୟତ୍, କି ବର୍ତ୍ତମାନ? କେଉଁଠି ସ୍ଥାନ, କେଉଁଠି ନିରନ୍ତରତା, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଆତ୍ମା, କେଉଁଠି ଅନାତ୍ମା, କେଉଁଠି ଶୁଭ, କେଉଁଠି ଅଶୁଭ? କେଉଁଠି ଚିନ୍ତା, କେଉଁଠି ଅଚିନ୍ତା, ମୁଁ ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନ, କେଉଁଠି ସୁଷୁପ୍ତି, କେଉଁଠି ଜାଗ୍ରତ୍, କେଉଁଠି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, କି ଭୟ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଦୂର, କେଉଁଠି ନିକଟ, କେଉଁଠି ବାହାର, କେଉଁଠି ଭିତର? କେଉଁଠି ସ୍ଥୂଳ, କେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ, କେଉଁଠି ଜୀବନ, କେଉଁଠି ଲୋକ, କେଉଁଠି ସଂସାର? କେଉଁଠି ଲୟ, କେଉଁଠି ସମାଧି?" "ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—କଥା ଏଉଁଠି ଶେଷ; ଯୋଗ କଥା ଶେଷ; ଜ୍ଞାନ କଥା ମଧ୍ୟ ଶେଷ; କାରଣ, ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି।" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ଭୂତ, କେଉଁଠି ଦେହ, କେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ମନ? କେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟତା, କେଉଁଠି ବିଷାଦ, ମୋ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପରେ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, କେଉଁଠି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, କେଉଁଠି ନିର୍ବାସନା ମନ? କେଉଁଠି ସନ୍ତୋଷ, କେଉଁଠି ତୃଷ୍ଣା ଶୂନ୍ୟତା, ମୁଁ ସର୍ବଦା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ, କେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ, କେଉଁଠି 'ମୁଁ', କେଉଁଠି 'ମୋର'? କେଉଁଠି ବନ୍ଧନ, କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି, ଏହି ନିର୍ଗୁଣ ସ୍ୱଭାବ ପାଇଁ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି କୃତ୍ୟ, କେଉଁଠି ଜୀବନମୁକ୍ତି, କେଉଁଠି ପରମ ମୁକ୍ତି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସର୍ବଦା ଅଭେଦ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି କର୍ତ୍ତା, କେଉଁଠି ଭୋକ୍ତା, କେଉଁଠି ଅକ୍ରିୟ ଚେତନା, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କିଛି? କେଉଁଠି ଅନୁଭୂତି କି ଫଳ, ମୁଁ ସର୍ବଦା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଜଗତ୍, କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା, କେଉଁଠି ଯୋଗୀ, କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ? କେଉଁଠି ବନ୍ଧିତ, କେଉଁଠି ମୁକ୍ତ, ମୋ ଅଦ୍ୱୟ ସ୍ୱରୂପରେ?" "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି, କେଉଁଠି ପ୍ରଳୟ, କେଉଁଠି ପ୍ରାପ୍ୟ, କେଉଁଠି ସାଧନ? କେଉଁଠି ଧ୍ୟାନୀ, କେଉଁଠି ସିଦ୍ଧି, ମୋ ଅଦ୍ୱୟ ସ୍ୱରୂପରେ?