ଏକ ଅଟୁଟ ଶାନ୍ତିର ଗଭୀର ଅନୁଭୂତିରେ, ଜନକ ମହାରାଜ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ—ଯେଉଁ ଲୋକ ମୂଢ଼ ମନରେ ନିୟମ ଓ ସଂଯମ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସହଜରେ କଳ୍ପନା ଓ ଅନବରତ ଅନର୍ଥ କଥାରେ ଲାଗିଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏକାତ୍ମ ଦେଖାଯିବା ଏବଂ ତଥ୍ୟ ଶୁଣିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଭିତରେ ଚାହିଁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଆଶା ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଭ୍ରମ ଯଥାର୍ଥ ରହିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟର କଥା କହିବା ଅବସର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଅଚଳ ଏବଂ ନିର୍ଭୟ ଜଣେ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଅନ୍ଧାର, ଆଲୋକ, ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅଛି କି? ଏହି ଅବିକଳ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଶୂରତା, ବିବେକ, କିମ୍ବା ନିର୍ଭୟତା ମଧ୍ୟ ଅଛି କି? ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି—କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଛି ନାହିଁ; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କହିବାକୁ କିଛି ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ମନ ଠଣ୍ଡା ଓ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲାଭ ଆଶା କିମ୍ବା ଅଭାବ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅପେକ୍ଷାହୀନ ଜଣେ, ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକାତ୍ମ ଅନୁଭୂତି ରଖି, କିଛି କରିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ଜଣେ ପୃଥିବୀକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁନ୍ତି ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଓ ରୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୃତ କିମ୍ବା ଜୀବିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସନ୍ତାନ, ଜନାନୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ, ଦେହ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅସଚେତନ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥିବା, ଦେଶେ ଦେଶେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ରାତି ଯେଉଁଠାରେ ପଡ଼େ ସେଉଁଠାରେ ଶୁଇବା—ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ଜଣେ ଏପରି। ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ କି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହୁ, ଏହି ମହାତ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ନିଜ ନିଜ ଧ୍ରୁବ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସମସ୍ତ ଭବଚକ୍ରକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ କିଛି ନାହିଁ, ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଚଳିଥିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଓ ସମସ୍ତ ଶଙ୍କା ଛିନ୍ଦା, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଅନାସକ୍ତ, ସେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ଜଣେ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି, ମାଟି, ପଥର, ସୁନା—ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି; ହୃଦୟର ଗଠି ଖୋଲିଯାଇଛି, ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧାର ପ୍ରଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅସ୍ତିର ଅଟେଣ୍ଡନ୍ସ ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଭାବ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ; ମୁକ୍ତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ସହ କିଏ ତୁଳନା କରିପାରିବ? ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, କହିଲେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବରେ ଏକା ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ କିଏ? ଭିକ୍ଷୁ କି ରାଜା, ଯେଉଁ ଜଣେ ଅପେକ୍ଷାହୀନ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ତାଙ୍କର ମନ ସମସ୍ତ ଭଲ-ମନ୍ଦ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଯୋଗୀ ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ୱଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଧ୍ଧ, ସରଳ ଓ ଅନଠି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି, ନିୟମ, ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ—କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଆଶା ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଭିତରେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ସେ ଅନୁଭୂତି କେମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା, କିଏକୁ କହିପାରିବା? ଶୁଇଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ, ଜାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଗିନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚଳ ଜଣେ ପ୍ରତି ପଦେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖାଯିବାରେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବୁଦ୍ଧି; ଅହଂକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ନାହିଁ। ସେ ନ ଖୁସି, ନ ଦୁଃଖ, ନ ଅସଙ୍ଗ, ନ ଅସଙ୍ଗ, ନ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁନ୍ତି, ନ ମୁକ୍ତ; ସେ କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବିକ୍ଷେପରେ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ନୁହେଁ, ଲୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୟ ନୁହେଁ, ମୂଢ଼ତାରେ ମୂଢ଼ ନୁହେଁ, ଶିକ୍ଷାରେ ଶିକ୍ଷିତ ନୁହେଁ। ମୁକ୍ତ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସି, କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ନ କରିଥିବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କର ଆଶା ନାହିଁ, ସମସ୍ତଠାରେ ସମ; ସେ କି କରିଛି କି କରିନାହିଁ ମନେ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଶଂସାରେ ଖୁସି ନୁହେଁ, ନିନ୍ଦାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ନୁହେଁ; ମୃତ୍ୟୁରେ ଚିନ୍ତିତ ନୁହେଁ, ଜୀବନରେ ଆନନ୍ଦିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ, ସେ ଭିଡ଼ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏକାତ୍ମ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନୁଭୂତିରେ ଜନକ କହିଲେ—ମୁଁ ମୋ ହୃଦୟର ଗୁହାରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ଚିପି ଉଠାଇ, ଭ୍ରମର କଣ୍ଟକ ଦୂର କରିଦେଇଛି। ଏବେ ମୋ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ, କାମନା, ଧନ, ବିବେକ—କିଛି ନାହିଁ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଅଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଛି। ପୂର୍ବ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ—କିଛି ନାହିଁ; ସ୍ଥାନ କି ଅନନ୍ତତା—କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଛି। ଆତ୍ମା, ନିରାତ୍ମା, ଶୁଭ, ଅଶୁଭ, ଚିନ୍ତା, ଅଚିନ୍ତା—ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ଜାଗ୍ରତ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ଭୟ—ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ। ଦୂର, ନିକଟ, ବାହାର, ଭିତର, ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ—ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ, ଜୀବନ, ଲୋକ, ସଂସାର, ଲୟ, ଲୟରେ ଲିନ—ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ। ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ, ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ—ଏହା ଉପରେ ଆଲୋଚନା ପ୍ରୟାପ୍ତ; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି। ଏଉଁ ଜନକ କହିଲେ—ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଶୂନ୍ୟତା, ନିରାଶା—ମୋ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବରେ କିଛି ନାହିଁ।