ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଭୂତିର ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ଏକ ଜଣେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜଣିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମତା ରଖିଥାନ୍ତି। ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଖାଦ୍ୟ—ସମସ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଆଶାରହିତ ଏବଂ ଅପେକ୍ଷାରହିତ। ଏହି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ଜଗତ ଅଛି, ନା ମାୟା, ନା ଲାଭ, ନା ଅଭ୍ୟାସ; ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅଟୁଟ ଆକାଶ ସମ। ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ବଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସ୍ବାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଲିନ ଥିବା ଏହି ଜଣେ ବିଜୟୀ ଅଟୁଟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠି ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜଣିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ଭୋଗ ଅଛି, ନା ମୋକ୍ଷ ଅଛି; ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ନିର୍ବିକାର। ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଗତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହା କେବଳ ନାମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଜଣେ ଜଣେ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ମନର ଭ୍ରମଣ ସହିତ ମାୟା ଭାବି, ଏହି ଏକାମେବ ଅସତ୍ୟ ଭାବିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଅଲୌକିକ ଚିତ୍ତ ସ୍ବୟଂ ଅନୁଭୂତିରେ ଲିନ ହୁଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଜଣେ ଯିଏ ବସ୍ତୁକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ନିୟମ, ନା ତ୍ୟାଗ, ନା ଛାଡ଼ା, ନା ଶାନ୍ତି ଅଛି। ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ଚମକୁଥିବା ଏହି ଜଣେ ପାଇଁ ନା ଦୂଃଖ, ନା ମୋକ୍ଷ, ନା ଆନନ୍ଦ, ନା ବିଷାଦ ଅଛି। ମନର ଜଗତ ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ, ସେଠି କେବଳ ମାୟା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଅସଙ୍ଗ, ଅହଙ୍କାର ଓ ଆଶାରହିତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଦୂଃଖରହିତ ଭାବି ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ଜ୍ଞାନ, ନା ବିଶ୍ୱ, ନା ଶରୀର, ନା 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ଅଛି। ଯଦି ଅଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅନ୍ତି, ସେ ତୁରନ୍ତ କଳ୍ପନା ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥାରେ ଲିନ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃଗତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିପାରିନାହିଁ; ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଏକତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଶା ରହିଛି। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କିଛି କରିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇ କିଛି କହିବା ଅବସର ନାହିଁ। ଏହି ଅଟୁଟ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଜଣେ ପାଇଁ ନା ଅନ୍ଧାର, ନା ଆଲୋକ, ନା ତ୍ୟାଗ, ନା କିଛି ଅଛି; ସେ ସଦା ଭୟରହିତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଗୀ ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଶ୍ବଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ଶୂରତା, ନା ବିବେକ, ନା ଭୟରହିତତା ଅଛି। ଏଠି ନା ସ୍ବର୍ଗ, ନା ନରକ, ନା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି; ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଶୀତଳ, ଲାଭ ନା ଲାଭର ଶୋକ ନାହିଁ; ଏହି ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତ ସଦା ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ନିର୍ବାସନା ଜଣେ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁନାହିଁ; ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମ, କିଛି କରିବାକୁ ଦେଖନାହିଁ। ସେ ଜଗତକୁ ଘୃଣା କରୁନାହିଁ, ନା ନିଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱେଷରହିତ, ମୃତ ନୁହେଁ, ଜୀବିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି ଆଶା ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଆଶା ନାହିଁ, ନିଜ ଶରୀର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅଲିପ୍ତ; ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ନିରାଶାରହିତ ଚମକୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଦେଶ ଦେଶ ହେଉଛି, ରାତି ଯେଉଁଠି ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶୁଇଥାନ୍ତି; ଏହି ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତ ଅଜାନା ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଶରୀର ପଡ଼ିଯାଏ କି ଦଢ଼ିଯାଏ, ଏହି ମହାତ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ନିଜ ଶ୍ବଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଭବଚକ୍ରକୁ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି। କିଛି ନାହିଁ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟରହିତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଇଛି, ଅସଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତ ଜଣେ ଅସଙ୍ଗ, ମାଟି, ପଥର, ସୋନାକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ହୃଦୟର ଗଠନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି। ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନାସ୍ଥ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ରହିନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କିଏ ସମ? ଜ୍ଞାନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଜଣିନାହିଁ; ଦେଖୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦେଖିନାହିଁ; କହୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କହିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ମୁକ୍ତ ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଅଟୁଟ। ଭିକ୍ଷୁ କି ରାଜା, ଏହି ନିର୍ବାସନା ଚମକୁଥିବା ଜଣେ ଜଣେ, ସମସ୍ତ ଭଲ-ମନ୍ଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଯୋଗୀ ଜଣେ ପାଇଁ ନା ମୁକ୍ତି, ନା ନିୟମ, ନା ତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ; ତାଙ୍କର ଶ୍ବଭାବ ପ୍ରଶ୍ରୁତ, ଶୁଦ୍ଧ, ସରଳ ଏବଂ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିରାଶା ଏବଂ ଦୂଃଖରହିତ, ତାଙ୍କର ଭିତରେ ଯାହା ଅନୁଭୂତି—ସେ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ, କିଏକୁ କହିପାରିବେ? ସେ ଶୁଇଲେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ନୁହେଁ, ସ୍ବପ୍ନରେ ନୁହେଁ, ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗିନାହିଁ; ଏହି ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ଚିନ୍ତାମୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତାରହିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ; ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିରହିତ; ଅହଙ୍କାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଅହଙ୍କାରରହିତ। ସେ ନା ଖୁସି, ନା ଦୁଃଖ, ନା ଅସଙ୍ଗ, ନା ସଙ୍ଗ; ନା ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁନ୍ତି, ନା ମୁକ୍ତ; ସେ କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବିକ୍ଷେପରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ନୁହେଁ, ସମାଧିରେ ସମାଧିରହିତ, ମୂଢ଼ତାରେ ମୂଢ଼ ନୁହେଁ, ପଠନରେ ପଠିନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିଜ ଶ୍ବଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, କରିଥିବା ଓ ନ କରିଥିବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଆଶାରହିତ ହୋଇ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ, କିଛି କରିଥିବା କି କରିନଥିବା କି ମନେ ନାହିଁ। ପ୍ରଶଂସା ଦେଲେ ଖୁସି ନୁହେଁ, ନିନ୍ଦା ଦେଲେ କ୍ରୋଧ ନୁହେଁ; ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖି ଭୟ ନୁହେଁ, ଜୀବନକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ। ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ, ନା ଲୋକକୁ ଦେଖି ଚାଲିଯାଏ, ନା ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଏ; ଯେପରି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେ ଏକାରେ ଅଟୁଟ।