ଏକ ଯୋଗୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବନ୍ଧୁ, ପରିବାର, ପୁଅ, ଜାଇ, ନାତି ଓ ନିଜ ସେବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ଓ ଉପହାସିତ ହେଉଛି, ତଥାପି ସେ ହସି ଦେଖି ଅନ୍ତରେ କିଛି ବି ଭାବେ ବି ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହିଁ। ସେ ଭିତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉଛି, ତଥାପି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ତଥାପି ଶୋକ କରୁନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ଏହି ପରି ଲୋକମାନେ ଜାଣିପାରନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ରୂପ, ନିରାକାର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ। ଅପରିପକ୍ୱ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, କିଛି କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ଉତ୍ତେଜିତ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉନାହିଁ। ସେ ଆନନ୍ଦରେ ବସି, ଶୁଇ, ଆସିବା-ଯିବା କରି, କଥା କହି, ଖାଇ—ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ମନ ରେ ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଲିପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୋଗୀ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପର୍ଶ, ଏକ ମହାବାପି ଝିଅ ଭଳି ଅଚଳ ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ। ଅବୋଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ହେବା ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବିରତିର ଫଳ ମିଳେ। ସାଧାରଣ ମନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ବିରକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଦେହରେ ଆଶା ଶୂନ୍ୟ, ସେଠି ଆସକ୍ତି କି ନିରାସକ୍ତି? ଅବୋଧ ମନ ସଦା ଭାବନା କିମ୍ବା ଅଭାବନାରେ ଆସକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମନ ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖି ନାହିଁ। ଅଭିଲାଷା ନଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଶିଶୁ ଭଳି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସ୍ପର୍ଶ ରହିଥାଏ, କାରଣ ସେ ଶୁଦ୍ଧ। ସେ ମାନ ନଥିବା, ସବୁ ସ୍ଥିତିରେ ସମ, ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ଖାଇବା—ସବୁରେ ଆଶା ଶୂନ୍ୟ ମନ ରହିଥାଏ। ଏକ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ କି, ମାୟା କି, ଲାଭ କି, ଅଭ୍ୟାସ କି? ସେ ଆକାଶ ଭଳି ସଦା ବିଭେଦ ଶୂନ୍ୟ। ସମ୍ପତ୍ତିରେ ବିରକ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଅସ୍ଥିର ନାହିଁ; ସ୍ଵାଭାବିକ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ସେ ଅନୁଭୂତିରେ ବିଲିନ। ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଚାହେନାହିଁ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଉଦାସୀନ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଜଗତ, ଯାହା ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ନାମ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାକୁ ଛାଡି ଦେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପାଇଁ କଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି? ଯେଉଁଠି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ମାୟା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ସ୍ଵାଭାବିକ ଭଳି ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପଦାର୍ଥକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଠି ନିୟମ କି, ବିରତି କି, ପରିତ୍ୟାଗ କି, ଶାନ୍ତି କି? ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏଠି ବନ୍ଧନ କି, ମୁକ୍ତି କି, ଆନନ୍ଦ କି, ଦୁଃଖ କି? ମନର ଜଗତ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ, ସେଠି କେବଳ ମାୟା ଦେଖାଯାଏ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅଭିଲାଷା ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଜ୍ଞାନ କି, ବିଶ୍ୱ କି, ଦେହ କି, 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବନା କି? ଅବୋଧ ମନ ଯଦି ନିୟମ ଛାଡି ଦେଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଅନର୍ଥ କଥାରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବୋଧ ଲୋକ ସତ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଛାଡି ନାହିଁ; ବାହ୍ୟରେ ଏକତା ଦେଖାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପାଇଁ ଅଭିଲାଷା କରେ। ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଛାଡି ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି ଲୋକ ଦେଖିବାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ କଥା କରିବା ଅବସର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅଚଳ ଏବଂ ଭୟ ଶୂନ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଅନ୍ଧାର କି, ଆଲୋକ କି, ପରିତ୍ୟାଗ କି, କିଛି ଅଛି କି? ଅବିରାମ ଏବଂ ଅବିବେକ ଶୂନ୍ୟ ଏହି ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ରୂପ, ବିବେକ କି, ନିର୍ଭୟତା କି, କିଛି ଅଛି କି? ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏଠି ସ୍ଵର୍ଗ, ନରକ, ଜୀବନମୁକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ; ଅଧିକ କି ଏହି ବିଷୟରେ କହିବାକୁ? ସେ ଲାଭ ଉପରେ ଅଭିଲାଷା କରୁନାହିଁ, ଅଭାବ ଉପରେ ଶୋକ କରୁନାହିଁ; ଅଟୁଟ ମନ ଶୀତଳ ଓ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅଭିଲାଷା ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁନାହିଁ; ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମ, କିଛି କରିବା ଦେଖିନାହିଁ। ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ ଜଗତକୁ ଘୃଣା କରୁନାହିଁ, ନିଜକୁ ଦେଖିବା ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ନ ମୃତ, ନ ଜୀବନ୍ତ। ପୁଅ, ଜାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଦେହ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଆଶା ଶୂନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ, ଦେଶେ ଦେଶେ ଏକା ହୋଇ ଘୂମିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ରାତି ହେବେ ସେଉଁଠି ଶୁଏ—ଏହି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ ଏପରି। ଦେହ ପଡିଯାଏ କି ଦଢ଼ ହେଉଛି, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କିଛି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଶ୍ୱଭାବରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ଭୁଲିଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ କିଛି ନାହିଁ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଏ, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥରେ ଅନାସକ୍ତ, ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦିତ। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, ମାଟି, ପାଥର, ସୁନାକୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖେ; ହୃଦୟର ଗଠି ବିଭାଜିତ, ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧାର ଦୂର। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଠାରେ ଅନାବଧାନ, ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଅନୁଭୂତି ରହିନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ସହିତ କିଏ ତୁଳନା କରିପାରିବ? ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହିଁ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ, କହିଲେ ମଧ୍ୟ କହିନାହିଁ—ଏହି ପରି ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟତିତ ଅନ୍ୟ କିଏ? ଭିକ୍ଷୁ କି, ରାଜା କି, ଅଭିଲାଷା ଶୂନ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ସବୁ କିଛିର ଭଲ ଓ ଖରାପ ଭାବ ଛାଡି ଦେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଏହି ଯୋଗୀ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି କି, ନିୟମ କି, ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତି କି?