ଏକ ଦିନ ଅତୀତରେ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀର ଜୀବନ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଅନେକ ଲୋକ। ତାଙ୍କର ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଦେଖି ସେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଦ୍ୱୀପ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ଏକାଗ୍ରତାର ଆଲିଂଗନରେ ଶରଣ ନେଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଅପେକ୍ଷାହୀନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ହାତୀଗୁଡିକ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଇଲା; ଏହି ହାତୀଗୁଡିକ ଅପ୍ରକୃତ ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବି ଆକର୍ଷିତ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଭୟହୀନ ଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ସମତାରେ ଅଟୁଟ, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ; ସେ ଦେଖେ, ଶୁଣେ, ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଘ୍ରାଣ କରେ, ଖାଏ—ସବୁ କାମ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କରେ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ କେବଳ ଶୁଣି ବି, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଲୋକ କୌଣସି ଭଲ କି ଖରାପ ଆଚରଣ, କିମ୍ବା ଉଦାସୀନତା ବି ଦେଖେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସେ, ସେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କୁ ସରଳତାରେ କରେ; କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲ କି ଖରାପ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଏକ ଶିଶୁ ପରି। ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଖୁସି ପାଉଛି, ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉଛି। ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା କି ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଅନିୟମିତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ହେଲେ ବି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜନ ମନରେ ଲାଗିଥିବା, ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତି କୃତ୍ରିମ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ମହା ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ, ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଅନବଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ରହେ। ଜ୍ଞାନୀ ଜେଉଁ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦେବତା, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ, ନାରୀ, ରାଜା କିମ୍ବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଅନୁଭୂତି ରହିନାହିଁ। ସେ ଦାସ, ପୁଅ, ଜନାନୀ, ନାତି, ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ ଓ ଅବମାନିତ ହେଲେ ବି, ଏହି ଯୋଗୀ ହସେ ଓ କୌଣସି ଅସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ବି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ବି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ତାଙ୍କ ପରି ଲୋକ ଜାଣିପାରନ୍ତି। ଦାୟିତ୍ୱ ହିଁ ସଂସାର; ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଦେଖନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଶୂନ୍ୟ ରୂପ, ନିର୍ଫର୍ମ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ। ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ, ଅସ୍ଥିର ମନ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ ଥିଲେ ବି ଚଞ୍ଚଳ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ବି ଅସ୍ଥିର ହୋଇନାହିଁ। ଏହି ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଖୁସି ହେଇ ବସେ, ଖୁସି ହେଇ ଶୁଏ, ଖୁସି ହେଇ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଖୁସି ହେଇ କଥା କହେ, ଖୁସି ହେଇ ଖାଏ—ମନ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ ବି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୁଃଖକୁ ଛୁଇନାହିଁ, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ସଂସାରରେ ଲିପ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ଏକ ବଡ଼ ହିଲା ପରି ଅଚଳ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିରତି ବି କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ବି ବିରତିର ଫଳ ଦେଉଛି। ଅସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କରେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁରୁ ବିରତି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜନ ଦେହ ପ୍ରତି ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେଠି ଆସକ୍ତି ଓ ବିରତି କାହିଁକି? ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ସଦା ଚିନ୍ତା କରିବା କି ନ କରିବାକୁ ଆସକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜନ ନିଜରେ ଅଟୁଟ, ସେହି ମନ ଚିନ୍ତା ରହିତ—ଚିନ୍ତା ଥିଲେ ବି ନ ଥିଲେ ବି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଚାହିଦା ରହିତ ଏକ ଶିଶୁ ପରି କରେ; ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ବି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଶୁଦ୍ଧ। ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ହିଁ ଧନ୍ୟ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତରେ ସମ, ଦେଖି, ଶୁଣି, ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଘ୍ରାଣ କରି, ଖାଇ—ମନ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିତ। ଏହି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସଂସାର, କେଉଁଠି ମାୟା, କେଉଁଠି ପ୍ରାପ୍ତି, କେଉଁଠି ଅଭ୍ୟାସ—ସେ ସଦା ବିଭେଦ ରହିତ ଆକାଶ ପରି। ଯେଉଁ ଜନ ସ୍ୱାମୀ ରହିତ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ଧ୍ୟାନରେ ବସେ, ସେ ଜୟୀ। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବା; ଏହି ମହାଜ୍ଞାନୀ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣି, ଭୋଗ କି ମୋକ୍ଷ ଚାହେନାହିଁ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦାସୀନ। ଯେଉଁ ଜନ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭିତ୍ତିକ ଜଗତକୁ ବିଲଗ କରି, ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ନିମ୍ନ ଯାଏ ଏହି ଜଗତ କେବଳ ନାମ ଭିତ୍ତିକ, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଥିଲେ କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜନ ଏହି ସମସ୍ତ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାୟା ଭିତ୍ତିକ ଦେଖି, କିଛି ଅସଲି ନାହିଁ ଭାବି, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପ୍ତି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ବସିଯାଏ। ଯେଉଁ ଜନ ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ଓ ବସ୍ତୁକୁ ଅସଲି ଭାବେ ଦେଖିନାହିଁ, ସେଠି କି ନିୟମ, କି ବିରତି, କି ତ୍ୟାଗ, କି ଶାନ୍ତି? ଯେଉଁ ଜନ ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅସଲି ଭାବେ ଦେଖିନାହିଁ, ସେଠି କି ବନ୍ଧନ, କି ମୋକ୍ଷ, କି ଆନନ୍ଦ, କି ଦୁଃଖ? ମନର ଜଗତ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ, ସେଠି କେବଳ ମାୟା ଦେଖାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଅସକ୍ତି, ଅହଂକାର, ଆକାଂକ୍ଷା ରହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଯେଉଁ ଜନ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ ଭାବେ ଦେଖି, ସେଠି କି ଜ୍ଞାନ, କି ବିଶ୍ୱ, କି ଦେହ, କି "ମୁଁ" ଓ "ମୋର" ଭାବ? ଯଦି ଜଡ ମନ ଅନୁଶାସନ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଅନର୍ଥ କଥାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ। ଜଡ ଲୋକ ସତ୍ୟ ଶୁଣି ବି ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ; ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ବି ତାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେନାହିଁ, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କିଛି କହିବା ଅବସର ନାହିଁ। ଏହି ଅଟୁଟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କି ଅନ୍ଧାର, କି ଆଲୋକ, କି ବିରତି, କି କିଛି ଅଛି? ସେ ସଦା ଭୟରେ ମୁକ୍ତ।