ଏହି ଜଗତରେ ଅନେକ ଲୋକ ସାଧନାରେ ଲିନ ହୋଇ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକତାରେ ଅବିସ୍ଥିତ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନେ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେଠି ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଚାହିଲେ ବା ନାଚାହିଲେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନିର୍ମାଳ୍ୟ ଭାବରେ ଚେତନା ଓ ଆଶାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, ସଂସାରର ମୂଳକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ କାଟି ଦେଇଛନ୍ତି। ଭ୍ରାନ୍ତିଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତି ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ତଥ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣି, ସଦା ମନରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଆତ୍ମାର ଦର୍ଶନ କେଉଁଠି? ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବାଧ୍ୟତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏଠି କୌଣସି ସଂୟମ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଠି ସ୍ୱାଭାବିକ ମୁକ୍ତି ରହିଥାଏ। କେହି ଅନୁଭବ କରେ କିଛି ଅବସ୍ଥା, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାର କାରଣ ନୁହେଁ; କେହି ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକର ମନ ସଦା ଆଧାର ଉପରେ ରହିଥାଏ; ମୁକ୍ତ ଲୋକର ମନ ତ ଆଶାରହିତ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରହିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ଭୟଭିତ ଏବଂ ଶରଣ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକାଗ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ନିର୍ଲୋଭ ଭଗବାନ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ହାତୀ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହାକୁ କୃତ୍ରିମ ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ କରାଯାଇପାରେନାହିଁ। ଯିଏ ଭୟହୀନ ଓ ସମତାରେ ଅବିଚଳିତ, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ; ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଖାଇବା—ସେ ମନମନା ଭାବେ ରହିଥାଏ। ତଥ୍ୟକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧମନୀ, ଅନାସକ୍ତ ଲୋକ କୌଣସି ଉଚିତ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ। କିଛି କରିବା ଆସିଲେ, ସେ ସରଳତାରେ କରେ; ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ, ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଶିଶୁ ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ। ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ପରମ ପଦ ପାଏ। ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ବା ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ମନେ କରେନାହିଁ, ସମସ୍ତ ମନୋଭାବ ଶମିତ ହୋଇଯାଏ। ଅନିୟମିତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଭ୍ରାନ୍ତିଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକର ମନ ଆସକ୍ତ, ସେଠି ଶାନ୍ତି କୃତ୍ରିମ ହୁଏ। କେହି ବଡ଼ ଭୋଗରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି, କେହି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କଳ୍ପନାରହିତ, ଅବିବଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତ ମନୋବୃତ୍ତି ନେଇ ରହନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦେବତା, ତୀର୍ଥ, ନାରୀ, ରାଜା ବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ସମ୍ମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରହି ନଥାଏ। ଦାସ, ପୁଅ, ଭାଉଜ, ନାତି, ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଉପହାସ କଲେ ଓ ଅବମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀ ହସନ୍ତି ଓ କିଛି ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ। ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରେନାହିଁ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ ତାଙ୍କ ପରି ଲୋକମାନେ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି। ଦାୟିତ୍ୱ ହିଁ ସଂସାର; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ଆକାର, ନିରାକାର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୁଃଖରହିତ। ଅନିୟମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ସଦା ଭ୍ରମରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ। ଯିଏ ମନ ଶାନ୍ତ ରଖିଛି, ସେ ଖୁସିରେ ବସେ, ଖୁସିରେ ଶୁଏ, ଖୁସିରେ ଆସେ-ଯାଏ, ଖୁସିରେ କଥା କହେ, ଖୁସିରେ ଖାଏ—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ପରି ଜଗତରେ ଲିନ ନୁହେଁ; ସେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ପରି ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଭ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବିରକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତିର ଫଳ ଦିଏ। ଅସାଧାରଣ ବିରକ୍ତି ମୂଢ଼ମାନେ ଦେଖାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଦେହ ଉପରୁ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେଠି ଆସକ୍ତି କିଏ, ବିରକ୍ତି କିଏ? ଭ୍ରମରେ ଅଛିଥିବା ମନ ସଦା କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ଅକଳ୍ପନାରେ ଆସକ୍ତ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ଭାବନାର ଉପସ୍ଥିତି ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ରହେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ ରହି କରେ, ଶିଶୁ ପରି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ରହେ। ସେଇ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖୁଥିବା, ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଖାଦ୍ୟରେ ରହିଥିବା, ଅନାସକ୍ତ ମନ ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୋକ। ଯିଏ ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଆକାଶ ପରି ଭେଦହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତ କେଉଁଠି, ମାୟା କେଉଁଠି, ପ୍ରାପ୍ତି କେଉଁଠି, ସାଧନା କେଉଁଠି? ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସେ ତ୍ୟାଗୀ ଅଜୟ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ପ୍ରୟାସ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଆଉ କଣ କୁହିବି?