ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭବରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଏହି ପ୍ରକାର ଭାବନା କରନ୍ତି—“ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ, ମୋର କିଛି କରିବା ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ମୁକ୍ତ ଜନ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି କଥା କହିଲେ କି କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସଂସାରରେ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେ ଭାବନା କରୁନାହାନ୍ତି, ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି, ଶୁଣିବେ ନାହିଁ, ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଭ୍ରମ, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟାଶା କିଛି ରହେନାହିଁ; ସବୁ କିଛି କଳ୍ପନା ମାନି ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ବସି ରହନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ରହିଛି, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ଅକରା ରହେ ନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ମନ ଅଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ରହିତ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଚଳନ ଶୂନ୍ୟ, ଆଶା ଓ ସନ୍ଦେହ ବିନା ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହେ। ଯଦି ମନ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେ ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ; ତଥାପି ଏହି ମନ ନିର୍ମୋହ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ ଓ କାମ କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ସତ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମୂଢ଼ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ସଙ୍କୋଚିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ବାହ୍ୟରେ ସେ ଭ୍ରମିତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମୂଢ଼ମନେ ଏକାଗ୍ରତା କିମ୍ବା ସଂଯମରେ ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ଦଶାରେ ଶୟନ ମାନେ ନିଜର କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ ଶାନ୍ତି ନ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ କେବଳ ସତ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି। ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଲୋକେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକତା ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭ୍ରମିତ ମନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମୋକ୍ଷ ନ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହୁଅନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଚାହିଁ ମିଳାନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଚାହିଁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକେ ଅସାର ଆଶା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ସଂସାରକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ କାଟି ଦେଉଛନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକେ ଶାନ୍ତି ଚାହିଁ ମିଳାନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ତଥ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରି ମନସା ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେଠି ଆତ୍ମାର ଦର୍ଶନ କେଉଁଠି? ଜ୍ଞାନୀ ସେଠି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକେ ବାଧ୍ୟତାରେ କାମ କରନ୍ତି, ତେଵେ ସେଠି ସଂଯମ କେଉଁଠି? ଜ୍ଞାନୀ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଠି ସ୍ୱାଭାବିକ ମୁକ୍ତି ଅଛି। କେହି ଅନୁଭବ କରେ କିନ୍ତୁ କାରଣ ନୁହେଁ; କେହି ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ—ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଅସମ୍ଯକ୍ ଜ୍ଞାନ ଥିବାମାନେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଥିବା ମନ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତ ଜିବନର ମନ ଆଶା ଶୂନ୍ୟ, ସେ ସଦା ନିରାଶ୍ରୟ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଦ୍ୱୀପ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏମାନେ ଏକାଗ୍ରତା ଲାଗି ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନିର୍ବାସନ୍ଧି ଭଗବାନ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ହାତୀଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଚାଲିଯାଏ, ଯଦିଓ ଆକୃତ୍ରିମ ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଡାକାଯାଏ। ନିର୍ଭୟ ଓ ସମବୃତ୍ତି ମନ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାନ୍ତି; ଦେଖନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି, ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବସି ରହନ୍ତି। କେବଳ ସତ୍ୟ ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧମନ ଅଚଳ ରହି, ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। କାମ ଆସିଲେ ସିଧାସଳଖ କରନ୍ତି; କାମ ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ ଯାହାହେଉ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଶିଶୁ ପରି। ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ପରମ ପଦ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ମାନିନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ଶମିତ ହୋଇଯାଏ। ଅନିୟମିତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦଶାରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀର ଅବସ୍ଥା ଉଜ୍ୱଳ; କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ମନେ ଯାହାର ମନ ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତି କୃତ୍ରିମ। କେହି ମହାଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, କେହି ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ କଳ୍ପନା ଶୂନ୍ୟ, ଅବିବଧ ଓ ମୁକ୍ତ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି। ବିଦ୍ୱାନ୍, ଦେବତା, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ନାରୀ, ରାଜା କିମ୍ବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଆସ୍ଥା ରହିଯାଏ ନାହିଁ। ଦାସ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନାତି ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବ୍ୟଙ୍ଗ କଲେ ଓ ଅପମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀ ହସନ୍ତି, ଏକ ତିନିକି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣନ୍ତି। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଧ ହିଁ ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଶୂନ୍ୟ ଆକାର, ନିରାକାର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ। କର୍ମ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ମନ ଅସ୍ଥିର ରହେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷ ଜ୍ଞାନୀ କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ସେ ଖୁସିରେ ବସନ୍ତି, ଖୁସିରେ ଶୋଇପାରନ୍ତି, ଖୁସିରେ ଆସନ୍ତି-ଯାଆନ୍ତି; ଖୁସିରେ କଥା କହନ୍ତି, ଖୁସିରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ଏହି ଶାନ୍ତମନ ଜନ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ। ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଦୁଃଖକୁ ଛୁଇଁନାହାନ୍ତି, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ସଂସାରରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ; ସେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ପରି ଅଚଳ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି।