ଜନକ ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତନରେ ଲଗି ଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହା! ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରୁ ସର୍ବଥା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ। ଏତିକି ଦିନ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହିଥିଲି। ଯେପରି ବଦନ ଉପରେ ମୁଁ ଏକା ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏହି ଯୋଗୁଁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୋର ଅଟୁଟ ଅଂଶ, କିମ୍ବା ମୋର କିଛି ନୁହେଁ। ଏବେ ମୁଁ ଦେହ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦକ୍ଷତାରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଯେପରି ଲହରୀ, ଝାଗ, ଫେନ—ସବୁ ପାଣିରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜାଞ୍ଚ କଲେ କପଡ଼ା କେବଳ ସୂତା ହେବା ପ୍ରମାଣିତ, ସେପରି ବିଶ୍ୱକୁ ଖୋଜିଲେ ଏହା ଆତ୍ମାର ଏକ ରୂପ ମାତ୍ର। ଯେପରି ଚିନି ଆଖୁ ରସରୁ ତିଆରି ଓ ତାହାରେ ଆଖୁ ରସ ରହିଛି, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ମୋରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ମୋରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ରଶିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାହା ରଶି ହିସାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ମୋର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ମୁଁ ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଵଳମାନ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାହିଁ ଜ୍ଵଳି। ହା! ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋ ଭିତରେ ଏହି କଳ୍ପିତ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି, ରଶିରେ ସର୍ପ, କିମ୍ବା ଧାରାରେ ପାଣି ଭାସିଥାଏ। ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ମୋରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସେପରି ପୁଣି ମୋରେ ବିଲୀନ, ମାଟିର ଘଡ଼ା ମାଟିକୁ, ଲହରୀ ପାଣିକୁ, କିମ୍ବା କଙ୍କଣ ସୁନାକୁ ଫେରିଯାଏ। ହା! ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରେ, କାରଣ ମୁଁ ଅବିନାଶୀ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଗଛପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନଶ୍ୱର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଅବିଚଳିତ। ମୁଁ ଦେହ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକା, ଆଗମନ-ଗମନ ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି। ହା! ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରେ, କାରଣ ମୋ ପରି ଚତୁର କିଏ? ଦେହକୁ ଛୁଉନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ବିଶ୍ୱକୁ ଏତିକି ଦିନ ଧରି ଧାରଣ କରିଛି। ମୋର କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଓ ଭାଷା ପହଞ୍ଚେ, ସେସବୁ ମୋର। ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଓ ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତ୍ରିତୟ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ସେହି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦୁଃଖର ମୂଳ; ଏହାର କୌଣସି ଦୂଷଣ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ମିଥ୍ୟା; ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର। ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ସୀମା ଭାବିଛି। ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରି ମୋର ଅବସ୍ଥା ସଦା ଭେଦଶୂନ୍ୟ ରହିଛି। ମୋ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ, ଭ୍ରମ କିଛି ନାହିଁ; ଶାନ୍ତି ଆଧାରଶୂନ୍ୟ। ବିଶ୍ୱ ମୋରେ ବସିଛି ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ସେହି ମୋରେ ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ବଦନ ସହ ବିଶ୍ୱ କିଛି ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ତେଣୁ ଏବେ ଭ୍ରମ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ? ଦେହ, ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ, ବନ୍ଧନ, ମୋକ୍ଷ, ଭୟ—ସବୁ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ମୁଁ ଚେତନା ହେଲେ, ଏହି ସବୁ ମୋର କ’ଣ? ହା! ଲୋକମାନେ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗେ; ଏଠି ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠି? ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଚେତନା। ମୋର ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧନ ଥିଲା ଜୀବନର ଆଶା। ହା! ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ତରଙ୍ଗ, ଶୀଘ୍ର ଉଠୁଥିବା, ମୋ, ଅସୀମ ସାଗରରେ, ମନର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୋ, ଅସୀମ ସାଗରରେ, ଯେତେବେଳେ ମନର ପବନ ଶାନ୍ତ, ବିଶ୍ୱର ନାଉଁ, ଜୀବନର ଅଭାଗା ବ୍ୟାପାରୀ, ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସୀମ ସାଗରରେ, ଜୀବ ତରଙ୍ଗ ଅଦ୍ଭୁତ; ସେମାନେ ଉଠନ୍ତି, ପଡନ୍ତି, ଖେଳନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ଓ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ଲୋକିକ ଲାଭ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ହେବେ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଶଙ୍ଖକୁ ଚାନ୍ଦି ଭାବି ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ତରଙ୍ଗ ଉଠିଛି, ସେଠି ବିଶ୍ୱ ଚମକେ, ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ପରି। ‘ମୁଁ ସେହି’ ବୋଲି ଜାଣି, ତୁମେ କାହିଁକି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛ? ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେବା ସତ୍ୱେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧି ଅଂଶୀ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେଖେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀରେ ‘ମୋର’ ଭାବ ରହିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଅଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନାର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଥିବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲା, ଅଜ୍ଞାନ ଦୁର୍ବଳ ଜଣାପଡ଼ିଲା, ତଥାପି ଭୋଗେ ଆସକ୍ତି ରହିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଯିଏ ଏଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି ଅସଙ୍ଗ, ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟର ବିଚାରକ, ସେ ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷକୁ ଭୟ କରିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଜ୍ଞାନୀ, ଖାଇବା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ; ସେ ନ ଆନନ୍ଦିତ, ନ ରୁଷ୍ଟ। ଯିଏ ନିଜ ଦେହକୁ ଅନ୍ୟର ଦେହ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାରେ କିପରି ଉତ୍ତେଜିତ ହେବେ? ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ମାୟା ଭାବି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ସୁକତା ଶେଷ, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଭୟ ନାହିଁ। ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ, ଆଶାଶୂନ୍ୟ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରମାଣୀତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କିଏ? ସ୍ୱଭାବତଃ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ସେ କିଛି ନୁହେଁ, ତାହା ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କ’ଣ ଦେଖିବେ? ଯିଏ ଅଭିମନ୍ୟୁତା ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଆଶା ରହିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଯାହା ମିଳେ, ତାହାରେ ସେ ଦୁଃଖି କିମ୍ବା ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ପୁଣି କହିଲେ: ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ବିଶ୍ୱ ଭୋଗରେ ଖେଳ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ସମାନ କେବେ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।