ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜୀବନ ଗଥା ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ, ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖି ମନେ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତରେ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାର ଅନୁଭବ ନାହିଁ। ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମନ୍କୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେ ଭାବନ୍ତି—“ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମନ୍।” କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଚିନ୍ତା ରହିତ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କ’ଣ ଭାବନ୍ତି? ଯିଏ ଆତ୍ମାର ଉତ୍ତେଜନା ଦେଖି ତାହାକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ ସ୍ଥିର ରହି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବିଶ୍ୱର ସମ୍ମୁଖରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ରହି କୌଣସି ଲୟ, ବିକ୍ଷେପ ବା ନିଜର ହାରାଇବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆଶା ରହିତ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଜଗତ ତାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖିବା। କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବା ବିରତ ରହିବା ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ବି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯାହା କରିବା ଆସିଥାଏ, ସେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ କରନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଆଶା ଓ ଆଧାର ରହିତ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଅପରିବନ୍ଧିତ; ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି, ସଂସ୍କାରର ପବନରେ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ରହିତ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସେ ଶୀତଳ ମନରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସଦା ଦେହ ରହିତ ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ, ମନ ଶୀତଳତାରୁ ଶୀତଳ, କୌଣସି ବିସର୍ଜନ ବା ହାରାଇବାର ଆଶା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଖାଲି, ଯାହା କରିବା ହୁଏ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତି ହୁଏ; ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି, ଗର୍ବ ବା ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଭାବନ୍ତି—“ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେହ କରୁଛି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବରୁ କରୁନି।” ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି କଥା କହିବା ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଜଗତରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନ ବିଚାରଣାରୁ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି କଳ୍ପନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି କୌଣସି ବିକ୍ଷେପ, ଏକାଗ୍ରତା ବା ମୁକ୍ତିର ଆଶା ଅଛି ନାହିଁ; ଏହି ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଅନ୍ୱୟ କରି, ବ୍ରହ୍ମନ୍ରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ଅଛି, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ରହିତ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ସନ୍ତୋଷ ରହିତ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଗତି ନାହିଁ, ଆଶା ଓ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ମନ ଚିନ୍ତନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ନ ହେଲେ, ଏହା କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଅନ୍ୟମାନେ ନିମିତ୍ତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ସତ୍ୟ ଶୁଣି ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି; କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂକୋଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦିଓ ଭ୍ରମିତ ନ ଦେଖାଯିବାରେ ଭ୍ରମିତ ପରି ଦେଖାଯିବା। ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଏକାଗ୍ରତା ବା ଦମନରେ ନିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅଚେଷ୍ଟାରେ ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟରେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକତା ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ନାହିଁ। ଭ୍ରମିତ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଧନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଏକାମାତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅଚଳ। ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମନ୍ରେ ଲୀନ ହେବାକୁ ଚାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ତଥାପି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମନ୍ର ସ୍ୱଭାବ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ଆଧାର ନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ଓ ଲୋଭି; ସେମାନେ ଜଗତର ମୂଳକୁ ଚାଲୁଥିବା ଦୁଃଖର ଉତ୍ସକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ମୂଳକୁ କାଟି ଦେଇଛନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଚାହିଁ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରି ମନରେ ସଦା ଶାନ୍ତି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦେଖିବାରେ ଆସକ୍ତି, ସେଠି ଆତ୍ମାର ଦ୍ରଷ୍ଟି କେଉଁଠି? ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଦେଖିବା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ବାଧ୍ୟତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦମନ କେଉଁଠି? ଜ୍ଞାନୀ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। କେହି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାର କାରଣ ନାହିଁ; କେହି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ ଅପରିବାହିତ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମିତ ଜ୍ଞାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି ନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକର ମନ ଆଧାର ଛାଡ଼ି ନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମନ ଆଶା ରହିତ, ସଦା ଆଧାର ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଦ୍ୱୀପ ଦେଖି, ଭୟ ଅନୁଭବ କରି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକତା ଦମନର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଆଶା ରହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ହାତୀ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଭୋଗ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କୃତ୍ରିମ ଆକର୍ଷଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବସିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ଏହି ଭୟ ରହିତ ଜ୍ଞାନୀ ସମତା ମନରେ ମୁକ୍ତି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ଖାଇବା—ସେ ଚାହିଁ ଯାହା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଶୁଣି ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟାୟ ବା ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଉଦାସୀନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।