ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିତି କେବେ ଦୂର ନୁହେଁ, କେବେ ସଙ୍କୁଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ବିଭେଦ ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ। ଯେତେବେଳେ ମନର ଭ୍ରମ ଶମିତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଅବିଗ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ କଳ୍ପନା, ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିତ୍ୟ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ କେଉଁଠି ଶିଶୁ ପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ? ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଦିଅନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ କଳ୍ପନା, ତେଣୁ ନିର୍ବାସନ୍ନ ଜନ କ’ଣ ଜାଣନ୍ତି, କ’ଣ କହନ୍ତି, କ’ଣ କରନ୍ତି? “ମୁଁ ଏହି, ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ” ଭାବନା ଶମିତ ହେଲାପରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଯୋଗୀ ନିର୍ବାଚନ ରହିଯାନ୍ତି। ସେ ଶାନ୍ତ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ନାହିଁ ବିକ୍ଷେପ ନାହିଁ ଏକାଗ୍ରତା, ନାହିଁ ଅତିରିକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ ଅଜ୍ଞାନ, ନାହିଁ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ଦୁଃଖ। ରାଜ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷୁକ ଜୀବନରେ, ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନିରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀର ସ୍ୱଭାବ ବିଭେଦ ଶୂନ୍ୟ, ସେଠାରେ କିଛି ତଫାତ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, କାମ, ଧନ, ବିବେକ? ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଯୋଗୀ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ, କିଛି ଅକରା ନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ, ହୃଦୟରେ କିଛି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ସେ ଏଠାରେ ଯେମିତି ଅଛି, ସେମିତି ଅଛନ୍ତି। ମହାନ ଆତ୍ମା ଯିଏ ଚିନ୍ତାର ସୀମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସେଠି ଭ୍ରମ, ଜଗତ, ଧ୍ୟାନ, ମୋକ୍ଷ କିଛି ରହିନଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ କହିପାରନ୍ତି ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଯେଉଁ ଅନାସକ୍ତ, ସେ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେ “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ” ଭାବିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ସେ କ’ଣ ଭାବିବେ? ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହାନ, ଅସ୍ଥିରତା ନଥିବା ଏବଂ କିଛି କରିବାକୁ ନଥିବା, ସେ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ, ଯଦିଓ ଜଗତ ସହିତ ବିରୋଧାଭାସୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ନା ଲୟ, ନା ବିକ୍ଷେପ, ନା ନିଜର କୌଣସି ହାନି ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଉଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନାସକ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଜଗତ ଦୃଷ୍ଟିରେ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ କ୍ରିୟାଶୀଳ କିମ୍ବା ନିର୍ଜନ, ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯାହା ହେଉଛି, ସେ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହନ୍ତି। ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ବଳମୂଳ, ସ୍ୱାଧୀନ ଏବଂ ଅବଦ୍ଧ, ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ୍ତି; ସଂସ୍କାରର ପବନରେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ପରି ଚଳନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣ ସଂସାରରେ ଅନାସକ୍ତ, ସେଠି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ଶୀତଳ ମନରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ଦେହଶୂନ୍ୟ ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀର ମନ ଶୀତଳରୁ ଅଧିକ ଶୀତଳ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେ କେଉଁଠି ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ହାନିର ଭାବ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି? ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଜନଙ୍କ ମନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟ, ସେଠି ଯାହା କିଛି ହୁଏ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଭାବେ ହୁଏ; ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଅଭିମାନ କିମ୍ବା ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଭାବନା କରନ୍ତି “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେହ କରୁଛି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଆତ୍ମା କରୁନାହିଁ”, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରୁନାହିଁ। ଯଦିଓ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି କଥାହୁଏ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତ ଜନ ସଫଳ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସଂସାରରେ ଚଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ରତା, ମୋକ୍ଷର ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କୁ କଳ୍ପନା ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମହାନ ଆତ୍ମା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ଅଛି, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ଜନଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ତୃପ୍ତି ଶୂନ୍ୟ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଗତି ନାହିଁ, ଆଶା ଓ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯଦି ମନ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ କାରଣ ଶୂନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଧ୍ୟାନ କରେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ସତ୍ୟ ଶୁଣି ମୂଢ଼ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି; କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ନ ହେଲେ, ସେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦିଓ କେହି ଭ୍ରମିତ ନୁହନ୍ତି, ଦେଖିବାକୁ ଭ୍ରମିତ ଲାଗିପାରନ୍ତି। ଏକାଗ୍ରତା କିମ୍ବା ନିୟମ ମୂଢ଼ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହରେ ଅଭ୍ୟାସିତ; ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ୱସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୟନ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅଛନ୍ତି। ଚେଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଅଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ କେବଳ ସତ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟରେ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବହୁତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ମୂଢ଼, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି; ଧନ୍ୟ ଜନ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ ଏବଂ ମୁକ୍ତ। ମୂଢ଼ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଚାହିଁ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଚାହିଁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୂଢ଼, ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇ ସଂସାରକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ କାଟିଦିଅନ୍ତି। ମୂଢ଼ ଶାନ୍ତି ଚାହିଁ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରି ସଦା ଶାନ୍ତ ମନରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେଠି ଆତ୍ମାର ଦର୍ଶନ କେଉଁଠି? ଜ୍ଞାନୀ ତାହା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।