ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖେ। ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ସୁଭାଗ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭେଦକୁ ଦେଖି ନାହାନ୍ତି। ଏହି ପରିପ୍ରକ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଚିତ୍ତରେ ନା ହିଁ ହିଂସା, ନ ଦୟା, ନ ଅହଂକାର, ନ ନିରାଶା, ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ନ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ସେ ନ ରାଗ କରନ୍ତି, ନ ଦ୍ୱେଷ; ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗବସ୍ତୁପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ରହି, ଯାହା ମିଳେ କିମ୍ବା ମିଳେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାର ମନ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ନ କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ନ ଅକେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ, ନ ମଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳ ଭାବନାରେ ରହନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ କିଛିର ମାଲିକ ବୋଲି ଭାବନ୍ତିନାହିଁ, ନ ଅହଂକାର ରହେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି—‘ମୋର କିଛି ନାହିଁ’, ସମସ୍ତ ଆଶା ଶମିତ; କିଛି କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି। ମନର ଆଲୋକ ଓ ମୂଢତା ଦୁଇଁରୁ ସେ ମୁକ୍ତ, ସ୍୵ପ୍ନର ଅବିବେକ ତାଙ୍କୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ, ସେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ସେଠାରେ ମନ ଗଳିଯାଏ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: “ଯାଏଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗ୍ରତି ଆସେନାହିଁ, ମୋହ ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି; ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ସମସ୍ତ ଧନ ଲାଭ କରି, ବହୁତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ ଛାଡ଼ି ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତଃକରଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୁଃଖର ତେଜରେ ଦଗ୍ଧ, ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ବିନା ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ କେମିତି ହେବ? ଏହି ସଂସାର କେବଳ କଳ୍ପନା; ବାସ୍ତବରେ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଭେଦ ଜଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଦୂର ନୁହେଁ, ନା ଛୋଟ; ଏହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସ୍୵ୟଂସିଦ୍ଧ, ପରିଶ୍ରମ ଭିନ୍ନ, ଅବିକାରୀ, ଶୁଦ୍ଧ। ଯେବେ ମୋହ ଶେଷ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ସ୍୵ୀକୃତ, ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଧା ହୀନ, ସେ ଶୋକ ରହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ଓ ନିତ୍ୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କାହିଁକି ଶିଶୁ ସଦୃଶ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ? ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ହେଇଯାଏ ଯେ, ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି କଳ୍ପିତ, ନିର୍ବାସନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି କ’ଣ ଜାଣନ୍ତି, କ’ଣ କହନ୍ତି, କ’ଣ କରନ୍ତି? ‘ମୁଁ ଏହି, ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ’ ଭାବ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ କୁ ଆତ୍ମା ଭାବିଲେ, ଯୋଗୀ ନିର୍ବାଚନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଶାନ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଚଞ୍ଚଳତା, ନ ଏକାଗ୍ରତା, ନ ଅତି ଜ୍ଞାନ, ନ ଅଜ୍ଞାନ, ନ ଆନନ୍ଦ, ନ ବେଦନା। ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷାମୃତ୍ୟୁ, ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନି, ସମାଜ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତରେ ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠାରେ ଭେଦ ନାହିଁ। ଧର୍ମ କେଉଁଠି, କାମ କେଉଁଠି, ଧନ କେଉଁଠି, ବିବେକ କେଉଁଠି? ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ପାଇଁ କିଛି କରିବା, କିଛି ଅକରିତ ନାହିଁ। ସେଉଁଠି କିଛି କରିବା ନାହିଁ, ନ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ; ଜୀବନମୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଜୀବନ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ। ମୋହ କେଉଁଠି, ସଂସାର କେଉଁଠି, ଧ୍ୟାନ କେଉଁଠି, ମୋକ୍ଷ କେଉଁଠି? ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାର ସୀମାରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥିବା ମହାତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଯିଏ ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଚାହୁଁଲେ କହିପାରନ୍ତି ଏହା ନାହିଁ; ଯିଏ ନିର୍ବାସନ୍ନ, ସେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖିଅଛି କିନ୍ତୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଯିଏ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେ ମନେ କରନ୍ତି ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଚିନ୍ତା ହୀନ, ଦ୍ୱିତୀୟ କୁ ନ ଦେଖନ୍ତି, ସେ କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରିବେ? ଯିଏ ଆତ୍ମାର ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖନ୍ତି, ସେ ତାକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚାହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା, ଅଚଞ୍ଚଳ, କିଛି କରିବା ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, କିଛି କରନ୍ତିନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ, ଯଦ୍ୟପି ସଂସାର ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ, ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ରହି, ନ ଲୟ, ନ ଭ୍ରମ, ନ ନଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନିର୍ବାସନ୍ନ, କିଛି କରିବା ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ସଂସାର ତାଙ୍କୁ କରୁଛନ୍ତି ଦେଖେ। ସେ କାମ କଲେ କିମ୍ବା ନ କଲେ, କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ; ଯାହା ଘଟେ, ସେଉଁଠି ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ କରନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଅନିର୍ବାସନ୍ନ, ଆଶ୍ରୟ ହୀନ, ସ୍୵ାଧୀନ, ଅବିବାଧ; ସଂସ୍କାରର ପବନେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଭଳି ଚଳନ୍ତି। ସଂସାର ରହିତଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ, କେଉଁଠି ଦୁଃଖ? ସେ ଶୀତଳ ଚିତ୍ତରେ ସର୍ବଦା ଦେହାତୀତ ଭାବେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏହି ଶୀତଳ ଚିତ୍ତ, ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ଜ୍ଞାନୀ, କେଉଁଠି ଛାଡ଼ିବା ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା କିଛି ହାରିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି? ଯେଉଁଠାରେ ମନ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟ, କିଛି କରାଯାଏ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବରେ; ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି, ସେ ଗର୍ବ କିମ୍ବା ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଯିଏ ଭାବନ୍ତି—‘ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେହ କରୁଛି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର, କରୁନାହିଁ’—ସେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହିଁ। ସେ କଥା କହୁଥିଲେ କିମ୍ବା କାମ କରୁଥିଲେ, ମୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଜ୍ଞାନୀ, ଅନ୍ତର୍ନିରୀକ୍ଷଣରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ଶାନ୍ତି ପାଇ, କିଛି କଳ୍ପନା କରନ୍ତିନାହିଁ, ଜନ୍ମ, ଶ୍ରବଣ, ଦର୍ଶନ କିଛି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ନ ଚଞ୍ଚଳତା, ନ ଏକାଗ୍ରତା, ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କଳ୍ପନା ଭାବି ମହାତ୍ମା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଅହଂକାର ଅଛି, କିଛି କରାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଅହଂକାର ହୀନ, କିଛି କରନ୍ତିନାହିଁ, କିଛି ଅକରିତ ରହେନାହିଁ। ମୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନ ନ ଚଞ୍ଚଳତା, ନ ତୃପ୍ତି, କର୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଚଳନା ହୀନ, ଆଶା ଓ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମନ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା କାମ କରୁନାହିଁ, ଏହା କାରଣ ହୀନ; କିନ୍ତୁ ଏହା କାରଣ ବିନା ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ, କାମ କରିଥାଏ।