ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—କେହି ଭୋଗ ଆଶା କରନ୍ତି, କେହି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଆତୁର; କିନ୍ତୁ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଯିଏ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ, ଦୁଇଟି ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆଶାରହିତ। ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍ତର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ସବୁରେ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟାଗର ଭାବ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଭୋଜନ—ଏହି ସବୁ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ସେଉଁଠି ମହାନ୍ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ; ତାଙ୍କର ମନେ ନ ଆଶା ଅଛି, ନ ଅନାସକ୍ତି—ଯେଉଁଠି ସଂସାରର ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ନ ଜାଗନ୍ତି, ନ ଶୁଅନ୍ତି, ନ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲନ୍ତି, ନ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏମିତି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ମୁକ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମିଳେ। ସେଉଁଠି ଲୋକ ସବୁଠି ନିଜେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଚମକିଉଠନ୍ତି। ସେ ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଭୋଜନ, ଗ୍ରହଣ, କଥା, ଚାଲିବା—ଏହି ସବୁ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଦୁଇଠାରୁ ମୁକ୍ତ ଥାନ୍ତି। ସେ କାହାକୁ ନ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ନ ପ୍ରଶଂସା; ନ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ନ କ୍ରୋଧିତ; ଦେବା ଓ ନେବା ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ସେ ସବୁଠି ଉଦାସୀନ। ନାରୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ ଅଚଳ, ସ୍ବ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ—ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ନ ହିଂସା, ନ କାରୁଣ୍ୟ, ନ ଅଭିମାନ, ନ ଦୁଃଖ; ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ନ ବିକ୍ଷୋଭ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକଙ୍କର। ମୁକ୍ତ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ନ ଶତ୍ରୁ, ନ ମିତ୍ର; ତାଙ୍କର ମନ ସବୁବେଳେ ଅନାସକ୍ତ, ଯାହା ମିଳେ କିମ୍ବା ନାହିଁ, ତାହିଁ ସେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଧ୍ୟାନ, ଅଧ୍ୟାନ, ଶୁଭ, ଅଶୁଭ—ଏହି ସବୁ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ, ସେ କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ପରମ ଏକାକୀ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଆଶା ଅନ୍ତରେ ଶମିତ, କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ମୂର୍ଛା, ସ୍ୱପ୍ନ ଜଡତା—ଏହି ସବୁ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର ମନ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଜାଗୃତି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋହ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ; ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରସନ୍ନ ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତ ଓ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା, ସେଉଁଠି ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ସମସ୍ତ ଧନ ଲାଭ କରି, ବହୁତ ଭୋଗ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ତର୍କ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୁଃଖର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳିଯାଉଥିବା ମନେ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଧାରା ବିନା କେମିତି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ? ଏହି ସଂସାର କେବଳ କଳ୍ପନା, ପ୍ରକୃତିରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଭେଦ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱଭାବର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଦୂର କିମ୍ବା ସଂକୁଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ, ଅଭେଦ, ଅଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ। ଯେତେବେଳେ ମୋହ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ଅବିରୋଧିତ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ କଳ୍ପନା, ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ଓ ନିତ୍ୟ; ଏହି ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ଶିଶୁ ସମାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ? ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ ଯେ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ କଳ୍ପିତ, ତେବେ ନିରାଶା ଲୋକ କ’ଣ ଜାଣିବେ, କ’ଣ କହିବେ, କ’ଣ କରିବେ? "ମୁଁ ଏହି, ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ" ଭାବ ଶେଷ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ପରେ, ଯୋଗୀ ମୌନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଶାନ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଅବିକ୍ଷେପ, ନ ଧ୍ୟାନ; ଅତି ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ନ ଆନନ୍ଦ, ନ ବେଦନା। ରାଜ୍ୟ ହେଉ କି ଭିକ୍ଷୁକ ଜୀବନ, ଲାଭ କି ହାନି, ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ କି ଅରଣ୍ୟରେ—ଯୋଗୀ ଯେଉଁଠି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଧର୍ମ କେଉଁଠି, କାମ କେଉଁଠି, ଅର୍ଥ କେଉଁଠି, ବିବେକ କେଉଁଠି? ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କୁ "ଏହି ହେଲା, ଏହି ହେଲା ନାହିଁ" ଭାବ ମିଳେ ନାହିଁ। କିଛି କରିବା ନାହିଁ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଜୀବନମୁକ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜୀବନ କେବଳ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି। ମୋହ କେଉଁଠି, ସଂସାର କେଉଁଠି, ଧ୍ୟାନ କେଉଁଠି, ମୋକ୍ଷ କେଉଁଠି? ଯେଉଁଠି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତାର ଶେଷରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ସବୁ ଅନୁଭବ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଯିଏ ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖିଥିବା, ସେ କହୁନ୍ତୁ ଏହି ଅଛି ନାହିଁ; ଯିଏ ଆଶାରହିତ, ସେ କ୍ରିୟା କରେ, ତଥାପି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେ ଭାବିପାରନ୍ତି "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ"; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କ’ଣ ଭାବିବେ? ଯିଏ ଆତ୍ମାର ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ କିଛି କରିବା ଅବଶ୍ୟକ ନଥିଲେ, କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ, ଯଦ୍ୟପି ସଂସାର ସହିତ ବିରୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନ ଲୟ, ନ ବିକ୍ଷେପ, ନ ନାଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନାଶା, କିଛି କରିବା ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ଜଗତ ତାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭାବେ ଦେଖେ। କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ବିରତି, ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ନୁହେଁ; ଯାହା ହେଉଛି, ତାହା କରିଥିବା ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହନ୍ତି। ନିରାଶା, ନିରାଶ୍ରୟ, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ଅବନିବେଶୀ, ସେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳନ୍ତି; ସଂସ୍କାର ର ବାୟୁରେ ଡାଲି ପଡ଼ିଥିବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।