ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ନିରାସକ୍ତ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ବିରକ୍ତିହୀନ ଚିତ୍ତରୁ ସଂସାରୀ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥିଲେ ନାହିଁ, ନ ତ ସେମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଓ ତ୍ୟାଗର ଧାରଣା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଅଭିଲାଷାର ଅବସ୍ଥିତି ଅଛି—ଏହି ଅଭିଲାଷା ହେଉଛି ସଂସାରର ମୂଳ ଅଙ୍କୁର, ଯେଉଁଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନି । କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ବିରକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ରହେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ହୋଇ, ଶିଶୁ ସଦୃଶ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରୁ ପଳାଇବା ପାଇଁ ସଂସାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିରାସକ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ମୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଓ ଦେହକୁ ‘ମୋର’ ବୋଧ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେ ନ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ଯୋଗୀ—କେବଳ ଦୁଃଖର ଭାଗୀ । ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଶିଖ୍ୟା ଦେଲେ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଭୁଲି ନଦେଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଅନୁଭୂତିରେ ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଏକାକି ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ—ଏଠି ନିମ୍ବ ପତ୍ର ହାତୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ ଯେପରି । ଏପରି ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେଉଁଠି ଭୋଗ ଭୋଗିବା ବେଳେ ବି ଅପ୍ରଭାବିତ ଓ ଭୋଗ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଅକାଂକ୍ଷିତ ରହେ । ଏହି ଜଗତରେ କେହି ଭୋଗ ଚାହାନ୍ତି, କେହି ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃସ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ମହାପୁରୁଷ ତାହା ଦୁହିଁଠାରୁ ମୁକ୍ତ । ଏମିତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ଜୀବନ, ମୃତ୍ୟୁ—କିଛି ଗ୍ରହଣ କି ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ । ସେ ଚାହେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ନାଶ ହେଉ କି ଅବସ୍ଥିତ ରହୁ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ କେବେ ବି ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ତେପରି ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ, ସେମାନେ ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଭୋଜନ—ସବୁ କାମ କରି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିର୍ବଳ; ଯେଉଁଠି ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଓ ବିରକ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ, ସୁଏନ୍ତି ନାହିଁ, ଚକୁ ଖୋଲନ୍ତି ବା ବନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ମୁକ୍ତ ମନ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାଏ । ସେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଚାହିଦାରୁ ମୁକ୍ତ, ସ୍ଵାଧୀନ ଓ ମୁକ୍ତ, ସେ କେବଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି । ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଭୋଜନ, ଗ୍ରହଣ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଚାଲିବା—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ କିଛି ବ୍ୟାପି ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦୁହିଁଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ । ସେ କେବେ ନ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ନ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ନ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେଇବା ବା ନେଇବା କିଛି ନାହିଁ—ସେ ସବୁଠି ନିର୍ବିକାର ଓ ମୁକ୍ତ । ସେ ଯେତେବେଳେ ନାରୀକୁ ସ୍ନେହର ଦୃଷ୍ଟିରେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ କେବେ ବି ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ମୁକ୍ତ ମହାନ ଆତ୍ମା । ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ, ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀ, ସୌଭାଗ୍ୟ ବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ—ଏହି ସବୁରେ ଜ୍ଞାନୀ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର କୌଣସି ହିଂସା, ଦୟା, ଅହଂକାର, ବିଷାଦ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ବା ଅଶାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏମିତି ଲୋକଙ୍କର ଭ୍ରମଣ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି । ମୁକ୍ତ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ପ୍ରତି ନ ଶତ୍ରୁତା ରଖନ୍ତି, ନ ଆସକ୍ତି; ସବୁବେଳେ ଅନାସକ୍ତ ମନରେ ଯାହା ମିଳେ ଓ ଯାହା ମିଳେନି, ସେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ଧ୍ୟାନ, ଅଧ୍ୟାନ, ଶୁଭ, ଅଶୁଭ ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମନ ଶୂନ୍ୟ, ସେ କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ୱୟଂ ଏକାକି ସ୍ଥିତ । ସେ ନ ମମତା, ନ ଅହଂକାର ରଖନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି କିଛି ମୋର ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଆଶା ଶାନ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ । ମନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଭ୍ରମ, ସ୍୵ପ୍ନ ଏହି ସବୁରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ବିଗଳିତ । ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: ଜାଗୃତି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୋହ ସ୍୵ପ୍ନ ସଦୃଶ; ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ । ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିରତ ଭୋଗ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ତାପରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ମନ, ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଧାରା ଛଡ଼ି କେମିତି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ ? ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ କଳ୍ପନା, କିଛି ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଭେଦ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର କ୍ଷୟ ନାହିଁ । ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା କେବେ ଦୂର ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସଂକୁଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବରେ, ଅବିଚ୍ଚିନ୍ନ, ଅପରିଣାମୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି । ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଅବିରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକ ଶୋକ ରହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ କଳ୍ପନା, ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ଓ ନିତ୍ୟ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ କାହିଁକି ଶିଶୁ ସଦୃଶ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ ?