ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ରେଣୀଗତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକୁ ଅନୁସରି କରି, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—ମୂଢତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ, ମତ୍ର ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଟୁଟ ଅଛ। ତୁମେ ଛାଡ଼ା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣ, ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମାୟା ଅଟୁଟ, ତାହା ପ୍ରତିକୂଳ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଆକାଂକ୍ଷା ଛାଡ଼ି, ଜ୍ଞାନରେ ଏକତା ହେବା, ତୁମେ କିଛି ନୁହେଁ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ। ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାଗରରେ ଏକମାତ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛି—ଏଠାରେ ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଏକାଠି। ତୁମ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି, କିଛି କରିବା ବା କରିବା ନାହିଁ—ଏମିତି କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ। ଏଠି ତୁମେ ସୁଖରେ ଚାଲିବା। ଏହି ଚିନ୍ତା ଓ ସନ୍ଦେହରେ ମନକୁ ବିଗଡ଼ାଉ ନାହିଁ, ଚେତନାର ମୂର୍ତ୍ତି ହେବା ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିବା। ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରାୟତ୍ନ କରି ଛାଡ଼ିଦିଅ, ହୃଦୟରେ କିଛି ଧରି ରଖ ନାହିଁ। ତୁମେ ଆତ୍ମା, ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର; ବିଚାର କରି କଣ ଲାଭ ହେବ? ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଆଉ କହିଲେ—ତୁମେ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସୁଖ ମିଳିବା ନୁହେଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଭୁଲି ନଯିବ। ଭୋଗ, କ୍ରିୟା ବା ଧ୍ୟାନ—ସବୁ କିଛି କରିବା ଚାହୁଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଆକାଂକ୍ଷା ମୁକ୍ତ ହେବା, ମନ ଅତି ଆନନ୍ଦ ରେ ରହିବ। ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ; ଏହି ତଥ୍ୟକୁ କେହି ଜାଣେ ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେ ଅତି ଆଳସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସୁଖ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ 'ଏହି କରିଲା, ଏହି କରିଲା ନାହିଁ' ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାଏ, ତାହା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହୋଇଯାଏ। ଉଦାସୀନ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ରାଗୀ ଲୋକ ତାହାକୁ ଚାହେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଉଦାସୀନ ବା ରାଗୀ ନୁହେଁ। ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି, ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ, ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ। କ୍ରିୟାରେ ଆସକ୍ତି, ଅକ୍ରିୟାରେ ବିରକ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ହୋଇ ଶିଶୁ ପରି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ରାଗୀ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିବା ପାଇଁ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହେ; କିନ୍ତୁ ନିରାକାଂକ୍ଷୀ ଦୁଃଖ ରହିତ ହେବାରୁ ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ରଖିଛି, ଶରୀରକୁ 'ମୋର' ବୋଲି ଧରିଛି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବା ଯୋଗୀ ନୁହେଁ, କେବଳ ଦୁଃଖର ଭାଗୀ। ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ବା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ତୁମେ ଆତ୍ମସୁଖ ମିଳିବା ନୁହେଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଭୁଲି ନଯିବ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ—ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଫଳ ପାଇଛି, ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ଏକା ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ। ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଜେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ, ତାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ ଗଛର ପତ୍ର ହାତୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ଭୋଗ କରିବାବେଳେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଭୋଗ ନକରିବାବେଳେ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିନାହିଁ, ସେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠି ଭୋଗ ଚାହିଁଥିବା ଓ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଲଭ ମହାତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦୁଇ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ। ଉତ୍ତମ ମନ ଲୋକ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ଜୀବନ, ମୃତ୍ୟୁରେ ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ବିଶ୍ୱ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସବୁ ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହେଲା, ନିଜେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଖାଇବା—ସବୁ କରି ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ, କ୍ରିୟା ଅର୍ଥହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଜଗତ ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ବା ବିରକ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଜାଗିବା ନାହିଁ, ଶୁଇବା ନାହିଁ, ଚକୁ ଖୋଲିବା ବା ବନ୍ଦ କରିବା ନାହିଁ; କିଏ ଜାଣିବେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାରେ କେଉଁଠି ମନ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେ ସବୁଠି ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥାଏ, ସବୁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥାଏ; ଆକାଂକ୍ଷା ମୁକ୍ତ, ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସବୁଠି ଚମକିଥାଏ। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଘ୍ରାଣ, ଖାଇବା, ନେଇବା, କହିବା, ଚାଲିବା—କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଦୁଇଠୁ ମୁକ୍ତ ମହାତ୍ମା ଏହି ଭାବେ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ସେ ନ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ନ ପ୍ରଶଂସା, ନ ଆନନ୍ଦ, ନ କ୍ରୋଧ; ନ ଦେଇବା, ନ ନେଇବା—ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସବୁଠି ଉଦାସୀନ ଅଛନ୍ତି। ସେ ମହିଳାକୁ ମମତାରେ ଦେଖିଲେ ବା ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥାଏ—ଏହି ମହାତ୍ମା ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସୁଖ ଦୁଃଖ, ପୁରୁଷ ବା ମହିଳା, ଭାଗ୍ୟ ବା ଅଭାଗ୍ୟ—ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସବୁଠି ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥାଏ। ନ ହିଂସା, ନ କରୁଣା, ନ ଅହଂକାର, ନ ଦୁଃଖ; ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ନ ଅସ୍ଥିରତା—ଏହି ଲୋକର ଭ୍ରମଣ ଶେଷ ହୋଇଛି। ମୁକ୍ତ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁର ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, ଆସକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମନ ସଦା ଉଦାସୀନ ରଖି, ଯାହା ଆସିଥାଏ ବା ନାଆସିଥାଏ, ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ଧ୍ୟାନ, ଅଧ୍ୟାନ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଭାବର ଚିନ୍ତା—ତାଙ୍କର ମନ ଖାଲି, ସେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ଏକାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, କିଛି ନିଜର ନୁହେଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ; ଆଶା ଶେଷ ହୋଇଛି, କ୍ରିୟା କରି ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହିଁ।