ଏକ ସମୟରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଆପଣ ନିଜକୁ ଚିନିବେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଅହଂକାର ଓ ମମତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କିଳିତ, ଯେପରି ଗଭୀର ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥାଏ—ଏହି ଆତ୍ମା ଏକା ଏକା ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟ, ଏହାର ଏକା ଏକା ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ। ଆପଣ ଚେତନାର ଦେହ ଅଟୁଟ, ଆତ୍ମା ଅଶୁଭ ଅଟୁଟ—ଦୁଃଖ ଛାଡି ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ। ବିଶ୍ୱାସ ରଖନ୍ତୁ, ମନ ଭ୍ରମିତ କରିବେ ନାହିଁ—ଆତ୍ମା ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ। ଶରୀର ଗୁଣରେ ଶିରୋବିଦ୍ଧ, ଆସେ ଯାଏ; ଆତ୍ମା ଯାଏ ନାହିଁ, ଆସେ ନାହିଁ—ଏହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଶରୀର ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହୁ, କିମ୍ବା ଆଜି ଯାଉ—ଆପଣ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏଠାରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ କାହିଁକି? ଆପଣ ଅନନ୍ତ ସାଗର, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଠେ—ଉଠିଲେ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କି ଲାଭ କି କ୍ଷୟ? ଆପଣ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ—ଏହି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କାହିଁକି, କେଉଁଠି କେଉଁ ପାଇଁ? ଆପଣ ଏକ ଅଟୁଟ, ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ—ଏଠାରେ ଜନ୍ମ, କ୍ରିୟା, ଅହଂକାର କାହିଁକି? ଯେଉଁଠି ଆପଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଆପଣ ନିଜେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଗହନାର ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ କି? ‘ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୁଁ ନୁହେଁ’ ଭାବନାକୁ ଛାଡନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ କୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ସମସ୍ତ ଭାବନା ଛାଡି ଆନନ୍ଦ ରୁହନ୍ତୁ। ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଆପଣ ଏକା ଏକା; ଆପଣ ଛଡା ବାନ୍ଧା କି ମୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ମାୟା ଅଟୁଟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତୁ; ଚେତନାର ଅଟୁଟ ଆପଣ, ଆଶା ଛାଡି, ଶାନ୍ତିରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱଭାବରେ ଏକା ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ବର ସାଗର, ଏକା ଏକା—ଏଠାରେ ଏତିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଅଟୁଟ। ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ବାନ୍ଧନ କି ମୁକ୍ତି, କି କରିବା କି ନକରିବା ନାହିଁ—ଆନନ୍ଦରେ ଚଳିବା। ମନକୁ ଚିନ୍ତା, ସନ୍ଦେହରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିବେ ନାହିଁ—ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦର ରୂପରେ ରୁହନ୍ତୁ। ଧ୍ୟାନ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତୁ, ହୃଦୟରେ କିଛି ଧରିବେ ନାହିଁ; ଆପଣ ଆତ୍ମା, ଏପରି ମୁକ୍ତ—ବିଚାର କରି କି ଲାଭ? ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, “ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୋର ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଭୁଲିଲେ ଛଡା ନିଜ ସ୍ୱସ୍ଥତା ପାଇବେ ନାହିଁ। ଭୋଗ, କ୍ରିୟା, ଧ୍ୟାନ—ଯାହା ଚାହିଁ କରନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନୀ, ଆଶା ଛାଡି ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତେ ଉଦ୍ୟମରେ ଦୁଃଖିତ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାଏ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର କ୍ରିୟାରେ ଯେ ଦୁଃଖିତ, ସେ ଅତି ଆଳସୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସୁଖ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ମନ ‘ଏହା ହେଲା, ଏହା ହେଲା ନାହିଁ’ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷରେ ଉଦାସୀନ ହେଉଛି। ବିରକ୍ତ ଜନେ ମନେନି ଭୋଗବସ୍ତୁ, ରାଗୀ ଚାହେ; ଯେ ଧରିବା ଓ ଛାଡିବାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ନ ବିରକ୍ତ, ନ ରାଗୀ। ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବନା ଆଶା ରହିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହା ସଂସାରର ଅଙ୍କୁର, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ୱେଷଣ ଆସିଲେ ଚାଲିଯାଏ। କ୍ରିୟାରେ ଆଶକ୍ତି, ଅକ୍ରିୟାରେ ବିରକ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଶିଶୁପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିଥାଏ। ରାଗୀ ଦୁଃଖ ଛାଡିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହେ; ନିରାଗୀ ଦୁଃଖ ନଥିବାରୁ ସଂସାରରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ନୁହେଁ। ମୁକ୍ତିରେ ଅଭିମାନ, ଶରୀରରେ ମମତା ରଖିଥିବା, ସେ ନ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ଯୋଗୀ, ଦୁଃଖର ଅଂଶୀ। ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ, ନିଜ ସ୍ୱସ୍ଥତା ସମସ୍ତ ଭୁଲିଲେ ଛଡା ପାଇବେ ନାହିଁ। ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, “ଯେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ଏକା ଏକା ଆନନ୍ଦରେ ରହିଥାଏ। ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଭୋଗବସ୍ତୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ—ଯେପରି ନିମ ଶାଖା ହାତୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଭୋଗରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଭୋଗ ନଥିଲେ ଆଶା ନଥିବା, ଏଉଁ ଜନେ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କେଉଁଠି ଭୋଗ ଚାହୁଁଥିବା, କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଆଶା ନଥିବା ମହାତ୍ମା ଦୁର୍ଲଭ। ଉତ୍ତମ ମନସ୍ତିତି ଥିଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ଜୀବନ, ମୃତ୍ୟୁରେ ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବନା ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଲୟରେ ଆଶା ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ବରେ ବିରକ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ରହିଛନ୍ତି, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ, କ୍ରିୟା କି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଘ୍ରାଣ, ଖାଇବା—ସେ ଏପରି ନିଜେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଥାଏ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ, କ୍ରିୟା ଅର୍ଥହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୀଣ; ଏହି ସଂସାରର ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିଲେ ଆଶା ବିରକ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ନ ଜାଗିଥାଏ, ନ ଶୁଅଥାଏ, ନ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଥାଏ, ନ ମୁଦିଥାଏ—ଏହି ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କଉଁଠି ମୁକ୍ତ ମନ ରହିଥାଏ। ସେ ସେଉଁଠି ନିଜେ ନିଜେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ମୁକ୍ତିରେ ଚମକିଉଛନ୍ତି। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଘ୍ରାଣ, ଖାଇବା, ନେବା, କହିବା, ଚାଲିବା—କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ, ମହାତ୍ମା ସତ୍ୟରେ ମୁକ୍ତ। ସେ ନ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ନ ଶଂସା କରନ୍ତି, ନ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ନ କ୍ରୋଧିତ—ନ ଦେଇଥାଏ, ନ ନେଇଥାଏ—ମୁକ୍ତ, ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାନରେ ଉଦାସୀନ।