ଏକ ଦିନ ରାଜା ଜନକ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ବାରମ୍ବାର ଏହି ନିୟମକୁ ଅବଲମ୍ବନ କଲେ ଯେ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଭଳି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ମନରେ ମାତ୍ର ଅଛି। ସେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଉଭୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଏକ ସ୍ଥିର ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ। ତାହାପରେ ଜନକ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୂନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନତାରେ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଖାଏ, ସେ ସଚେତନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଲୋକଙ୍କ ପରି; କାରଣ ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଇଛି।" ସେ ପଚାରିଲେ, "ମୋ ପାଇଁ କେଉଁ ଜିନିଷ ଆଛି? କେଉଁ ବନ୍ଧୁ, କେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ? କେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଆଶା ମୋରୁ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଯାଇଛି?" ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରି, ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିଛି। ଆଶା, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ ମୋର ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।" ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମନର ଧାରଣା ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ବାହ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ଅବସ୍ଥା ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ସେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯେଉଁପ୍ରକାରରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉ, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଜୀବନ ଭରି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ରହିଯାନ୍ତି।" "ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନତା; ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ତାହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି। ଏହି ଏକମାତ୍ର ବୁଝ; ଯେପରି ଚାହଁ, କର।" "ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହେବା ପରେ ବଡ଼ ବକ୍ତା, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିକାର ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।" "ତୁମେ ଦେହ ନୁହଁ, ଦେହ ତୁମର ନୁହଁ; ତୁମେ ଭୋଗୀ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ। ତୁମେ ଚେତନା ମାତ୍ର, ସଦା ସାକ୍ଷୀ ଓ ଅସଙ୍ଗ—ଆନନ୍ଦରେ ଚଳ।" "ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ମନର ଗୁଣ; ମନ କଦାପି ତୁମର ନୁହଁ। ତୁମେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ—ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ।" "ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଦେଖି, ଅହଂକାର ଓ ମମତା ଛାଡ଼, ଖୁସିରେ ରୁହ।" "ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଭାସିତ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ପରି, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଚେତନାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼।" "ବିଶ୍ୱାସ ରଖ, ପ୍ରିୟ; ଏଠାରେ ମୂଢ଼ ହେଉନି। ଆତ୍ମା ତୁମର ସ୍ୱଭାବ, ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ।" "ଦେହ ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ଥାଏ, ଆସେ, ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା କଦାପି ଯାଏ ନାହିଁ, ଆସେ ନାହିଁ—ଏହା ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? " "ଦେହ ଯଦି କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ କିମ୍ବା ଆଜି ଯାଏ—ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କେଉଁ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ତୁମ ପାଇଁ?" "ତୁମେ ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର; ବିଶ୍ୱର ତରଙ୍ଗ ସ୍ୱଭାବତଃ ଉଠେ। ଉଠୁ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ହେଉ, ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଲାଭ କିମ୍ବା କ୍ଷତି ନାହିଁ।" "ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁମରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହଁ। ତେଣୁ କାହା ପାଇଁ, କେମିତି, କେଉଁଠି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ ଭାବ ହେବ?" "ତୁମେ ଏକ, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ; ଏଠି କିପରି ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅହଂକାର ହେବ?" "ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଦେଖ, ସେଠି ତୁମେ ନିଜେ ପ୍ରକାଶିତ। ସୁନା ଛାଡ଼ି କି କଙ୍କଣ, ବାହୁଳି, ନୂପୁର ଅଲଗା ଚମକେ?" "ଏହି 'ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୋ ନୁହଁ' ଭେଦକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ସମସ୍ତ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଖୁସିରେ ରୁହ।" "ଅଜ୍ଞାନରୁ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ; ବାସ୍ତବରେ ତୁମେ ଏକ। ତୁମୁଁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସି ବନ୍ଧ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ ନାହିଁ।" "ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମାୟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ହୋଇ, ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବ।" "ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସମୁଦ୍ରରେ ସମୟ—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ସମସ୍ତ ଏକାଟି। ତୁମ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ, କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା—କିଛି ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦରେ ଚଳ।" "ଚିନ୍ତା ଓ ସନ୍ଦେହରେ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରନି, ଚେତନାର ମୂର୍ତ୍ତି। ଶାନ୍ତ ରୁହ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସ।" "ଧ୍ୟାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କର; ହୃଦୟରେ କିଛି ଧାରଣ କରନି। ତୁମେ ଆତ୍ମା, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର; ଚିନ୍ତନ କରି କଣ ପାଇବ?" ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଆଉ କହିଲେ, "ପ୍ରିୟ, ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ବୁଝିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱସ୍ଥତା ମିଳିବ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତକୁ ଭୁଲି ନଯିବ।" "ଭୋଗ, କର୍ମ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ—ଯେପରି ଚାହଁ, କର; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ମନ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।" "ସମସ୍ତେ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୁଃଖିତ; କିଏ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣେନି। ଏହି ଉପଦେଶରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶାନ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି।" "ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର କ୍ରିୟାରେ ଯେଉଁ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲସୀ; ଖୁସି ତାଙ୍କର, ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହଁ।" "ଏହି କାମ କଲି, ଏହି କରିନାହିଁ' ଭାବର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡ଼ି ମନ ଉଦାସୀନ ହେଲେ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।" "ଉଦାସୀନ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ରାଗୀ ତାହାକୁ ଆକଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ସେ ନ ଉଦାସୀନ, ନ ରାଗୀ।" "ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଅଛି—ସଂସାର ତାରୁଣ୍ୟର ଅଙ୍କୁର—ସେଉଁଠି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ୱେଷଣ ଆସିନଥାଏ।" "କ୍ରିୟାରେ ରାଗ ଉପଜେ, ଅକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ୱେଷ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, ଶିଶୁ ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି।" "ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯେଉଁ ରାଗୀ ଚାହାନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଆଶାରେ; କିନ୍ତୁ ଭୋଗ ଅନାସକ୍ତ ଲୋକ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ, ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।" "ମୋକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିମାନ, ଦେହକୁ 'ମୋର' ଭାବି ଆସକ୍ତି ଯାହାର, ସେ ନ ଜ୍ଞାନୀ, ନ ଯୋଗୀ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗୀ।