ଏକ ଦିନ ରାଜା ଜନକ ଏବଂ ଆଷ୍ଟାବକ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଆଷ୍ଟାବକ୍ର ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି ଯେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ସମୟ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁସାରେ ଆସେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେ କେବେ ଚାହେନି ଓ ଦୁଃଖି ହେଉନି। ସେ ଜଣାନ୍ତି ଯେ ଦୁଃଖ-ସୁଖ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁସାରେ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହେନି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ କରେନି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ଛାଡି ଦେଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି ଯେ, ‘ମୁଁ ଶରୀର ନୁହଁ, ଏହି ଶରୀର ମୋର ନୁହଁ; ମୁଁ ଚେତନା,’ ତେଣୁ ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ କିଛି କରିବା ବା ନକରିବାର ସ୍ମୃତି ରହିନି। ଏହି ଭାବରେ ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଅଟୁଟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ମୁଁ ଏକା,’ ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୁଦ୍ଧତା, ଶାନ୍ତି, ଏବଂ ଲାଭ ନୁହଁ କ୍ଷୟ ନୁହଁ। ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି, ‘ଏହି ସଂସାର କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁ,’ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏକା ଚେତନାରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଜନକ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିଲିନି; ପରେ ମୁଁ କଥା କହିପାରିଲିନି; ପରେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲିନି—ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଛି। ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ନ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହୋଇ, ମୋର ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ ଓ ବିକ୍ଷୁଭ୍ନ ନୁହଁ—ଏଭଳି ମୁଁ ବସିଛି। ମୁଁ ଦେଖିଛି, ଯେ ସମାଧି ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ସମାଧିରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ବସିଛି। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲି: ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିବା ନାହିଁ, କିଛି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ବସିଛି। ଆଶ୍ରମ, ନିରାଶ୍ରମ, ଧ୍ୟାନ, ମନର ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଧାରଣା ମାତ୍ର; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ବସିଛି। ଅବିଧ୍ୟାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପସାରଣ ହୁଏ, ଏହି ସତ୍ୟ ବୁଝି ମୁଁ ବସିଛି। ଅଚିନ୍ତ୍ୟ କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚିନ୍ତାର ଆକାର ନେଇଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଛାଡି ମୁଁ ବସିଛି। ଏହି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ନିଜରେ ବସିବା ଓ କିଛି ନ ଥିବା ଅବସ୍ଥା କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋଇନ୍କଲୋଥ ଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଛାଡି ମୁଁ ସହଜ ଭାବରେ ବସିଛି। ଶରୀର କେଉଁଠି ଥକିଯାଏ, ଜିହ୍ବା କେଉଁଠି ଥକିଯାଏ, ମନ କେଉଁଠି ଥକିଯାଏ; ଏହା ଛାଡି ମୁଁ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛି। ଏକ ସତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି, ‘କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ,’ ଯେତେବେଳେ କିଛି କରାଯାଏ, ମୁଁ କରି ଆରାମରେ ବସିଛି। ଯୋଗୀ ଶରୀରରେ ବସିଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ; ଏକତା କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଆରାମରେ ବସିଛି। ଦଉଡିବା, ଚାଲିବା, ବସିବାରେ ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନି ମୋର ନୁହଁ; ଏହି କ୍ରିୟା ଯେ ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ମୁଁ ଆରାମରେ ବସିଛି। ଶୋଇଲେ ହାନି ନାହିଁ, ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସାଧନ ନାହିଁ; ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଛାଡି ମୁଁ ଆରାମରେ ବସିଛି। ଶୁଭ ଅଶୁଭ ମନର ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ନୁହଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଆରାମରେ ବସିଛି। ଜନକ କହିଲେ, “ଯାହାର ମନ ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଖାଲି, ହେଲେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଜାଗି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଯାଁଥିବା ପରି; ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସମ୍ପତ୍ତି, କେଉଁଠି ବନ୍ଧୁ, କେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ? କେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ, ଯେତେବେଳେ ମୋର ଏହି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ? ମୁଁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା, ଈଶ୍ୱର ଅନୁଭବ କରିଛି; ଆଶା, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ଚିନ୍ତା କରିନି। ଯେଉଁଠି ମନ ଖାଲି, ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି, ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ସେ ଜାଣିପାରିବେ। ଆଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ନିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବେ, ସେ ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଅନୁଶିକ୍ଷିତ ହୁଏ, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଶୋଧକ ଜୀବନ ଭରି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅସଙ୍ଗତି; ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଆସକ୍ତି। ଏହି ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଅବଶ୍ୟକ—ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କର। ସତ୍ୟର ଅନୁଭବ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ, ଏକ୍ତା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିର, ନିର୍ଜୀବ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦିଏ; ଏହି ଦୁନିଆ ଭୋଗ ଚାହୁଥିବା ଲୋକ ଏହା ଛାଡି ଦେଇଥାନ୍ତି। ତୁମେ ଶରୀର ନୁହଁ, ଏହି ଶରୀର ତୁମର ନୁହଁ; ତୁମେ ଭୋଗୀ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ; ତୁମେ ଚେତନା ମାତ୍ର, ସଦା ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅସଙ୍ଗ—ସୁଖରେ ଚଳି। ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ମନର ଗୁଣ; ମନ କେବେ ତୁମର ନୁହଁ; ତୁମେ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଅଭିନ୍ନ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ—ସୁଖରେ ଚଳି। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମା ଦେଖିବା, ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦେଖିବା, ଅହଂକାର ଓ ମମତା ଛାଡି ସୁଖରେ ରୁହ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ପରି, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଚେତନାର ଅବତାର, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ବିଶ୍ୱାସ ରଖ, ପ୍ରିୟ; ବିଶ୍ୱାସ ରଖ—ଏଠି ଭ୍ରମ ରଖିନି। ଆତ୍ମା, ତୁମର ସ୍ୱଭାବ, ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର, ଦିବ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପର। ଶରୀର ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ଉଠେ, ଚାଲେ, ଯାଏ; ଆତ୍ମା ନ ଯାଏ, ନ ଆସେ—ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଶରୀର ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହୁ କି, ଆଜି ଯାଉ—ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କେଉଁଠି ବୃଦ୍ଧି କି ହ୍ରାସ? ତୁମେ ଅନନ୍ତ ସାଗର, ଏହି ବିଶ୍ୱର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଭାବରେ ଉଠେ—ଉଠୁ କି ଅପସାରଣ କରୁ, ତୁମ ପାଇଁ ଲାଭ କି ହାନି ନାହିଁ।