ଏଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର କଥା ଉତ୍କଟ ଭାବରେ ଖୋଲିଯାଏ। ଯିଏ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ମୁକ୍ତ; ଯିଏ ନିଜକୁ ବନ୍ଧନରେ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ବନ୍ଧା। ଯେପରି ଚିନ୍ତା, ସେପରି ଫଳ। ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସାକ୍ଷୀ, ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ, ସ୍ୱାଧୀନ, ଚେତନା ମାତ୍ର, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ବାସନା, ଶାନ୍ତ—ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ଥିବା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ନିଜକୁ ଏହି ଅବିକାରୀ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର; 'ମୁଁ ଏହି ଦେହ' ବୋଲି ଭାବିବା ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଭିମାନକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ହେ ସନ୍ତାନ! ଦେହ ଅଭିମାନର ଜାଲରେ ବହୁଦିନ ଧରି ବନ୍ଧି ରହିଛ; 'ମୁଁ ଚେତନା'—ଏହି ଜ୍ଞାନ ତରୱାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ୍ଧନ କାଟି ଆନନ୍ଦିତ ହେଅ। ତୁମେ ଅସଙ୍ଗ, ଅକ୍ରିୟ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ପବିତ୍ର; ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ ହିଁ ତୁମର ବନ୍ଧନ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତୁମେ ବ୍ୟାପିଛ; ଏହି ସଂସାର ତୁମେ ଉପରେ ଗଠିତ। ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ପବିତ୍ର ଜାଗୃତ ଚେତନା—କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଉଦାସୀନ, ଅବିକାର, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତ ମନ, ଅପାର ବୁଦ୍ଧି, ଅଚଳ ଏବଂ ଚେତନା ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅ। ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ; ଅରୂପ ଅବିକାର। ଏହି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏଠି ଦେହ ଭିତରେ ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ଯେପରି ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ଓ ସମଗ୍ର ସଂସାରରେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଆକାଶ କୁମ୍ଭ ଭିତରେ ବାହାରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଛି। ତାପରେ ଜନକ କହିଲେ: "ଆହା! ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ଚେତନା ମାତ୍ର, ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ; ବହୁଦିନ ଆଘାତ ଦେଇ ଅଜ୍ଞାନରେ ଗଲି। ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆଲୋକିତ କରେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୋର, କିମ୍ବା କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ।" "ଏବେ ଦେହ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ, ଝାଗ, ବୁଦ୍ବୁଦ ପାଣିରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି କପଡ଼ା ଖୋଲିଲେ ସୂତା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।" "ଯେପରି ଖଣ୍ଡ ରସରୁ ଚିନି ତିଆରି ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ରସ ସାରା ଚିନିରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ସଂସାର ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପି। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ନାଥିଲେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନରେ ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭୟ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନରେ ସେ ରସି ମାତ୍ର।" "ମୋର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ମୁଁ ଏହିଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଆହା! ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋ ଭିତରେ ଏହି କଳ୍ପିତ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି, ରସିରେ ସର୍ପ, କିମ୍ବା ସୂର୍ୟକିରଣରେ ପାଣି ଭାବି ଦେଖାଯାଏ।" "ଏହି ବିଶ୍ୱ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପୁନି ପଛକୁ ମୋତେ ଲୟ ହୁଏ; ଯେପରି ମାଟିରୁ କୁମ୍ଭ, ପାଣିରୁ ତରଙ୍ଗ, ସୁନାରୁ ମୁଦ୍ରିକା ତିଆରି ହୁଏ ଏବଂ ପୁନି ସେଉଁଠି ଲୟ ହୁଏ।" "ଆହା! ମୁଁ ନିଜକୁ ନମସ୍କାର କରେ, କାରଣ ମୋର କ୍ଷୟ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅବିନାଶୀ। ମୋ ପାଖରେ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏକା, ଆସିବା-ଯିବା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଚିରସ୍ଥାୟୀ।" "ମୁଁ ନିଜକୁ ନମସ୍କାର କରେ, କାରଣ ମୋତେ ଭଳି ଚତୁର କିଏ ଅଛି? ଦେହକୁ ଛୁଁଇ ନଥିବା ଚାଲି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଏତେବେଳେ ଧାରଣ କରିଛି। ମୋତେ କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ମନ-ବାଣୀ ପହଞ୍ଚେ, ସମସ୍ତ ମୋର।" "ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାତା—ଏହି ତ୍ରିତୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ; ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା। ଦ୍ୱୈତ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ମୂଳ; ଏହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମିଥ୍ୟା; ମୁଁ ଚେତନାର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ।" "ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଅଜ୍ଞାନରେ ନିଜକୁ ସୀମିତ କଲି। ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମୋର ଅବସ୍ଥା ସଦା ଭେଦରହିତ ରହିଥାଏ।" "ମୋ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ କିଛି ନାହିଁ; ଶାନ୍ତି ଆଧାରହୀନ। ଆହା, ବିଶ୍ୱ ମୋ ଭିତରେ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ମୋ ଭିତରେ ନୁହେଁ।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଓ ଦେହ କିଛି ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଏଉଁଥିରେ ଏବେ କଳ୍ପନା କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଦେହ, ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ, ଭୟ—ଏସବୁ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ମୁଁ ଚେତନା, ଏମିତି ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।" "ଆହା, ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କୌଣସି ଦ୍ୱୈତ ଦେଖେନି। ଏହା ମୋ ପାଖରେ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି; ଏଉଁଥିରେ ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠି? ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଚେତନା। ମୋର ଏକମାତ୍ର ବନ୍ଧନ ଥିଲା ଜୀବନ ଆଶା।" "ଆହା, ବିଭିନ୍ନ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏହି ସଂସାର ମୋ ଅପାର ସାଗରରୁ ମନର ବାତାସରେ ଉଠିଛି। ମୋ ଅପାର ସାଗରରେ ଯେତେବେଳେ ମନର ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସଂସାର ନୌକା, ଏହି ଦୁଃଖୀ ବ୍ୟାପାରୀ, ନଶ୍ୱର ହୁଏ।" "ମୋ ଅପାର ସାଗରରେ ଜୀବ ତରଙ୍ଗ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ସେମାନେ ଉଠନ୍ତି, ପଡ଼ନ୍ତି, ଖେଳନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଗତିରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।" ଏବେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କହିଲେ: "ଯେଉଁ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେମିତି ଜଗତ ସଂଗ୍ରହରେ ଆସକ୍ତ ହେବେ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଚିପି ମୋତିକୁ ଚାନ୍ଦି ଭାବି ଲୋଭ ହୁଏ।" "ଏହି ତରଙ୍ଗ ଯେଉଁଠାରେ ଉଠେ, ସେଉଁଠି ବିଶ୍ୱ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଏହି 'ମୁଁ ସେ' ଭାବରେ ଜାଣି, ତୁମେ କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛ?