अष्टावक्रगीता

स्वप्नेन्द्रजालवत् पश्य दिनानि त्रीणि पंच वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारदायादिसंपदः

तीन किंवा पाच दिवस सुद्धा, स्वप्नासारखे किंवा मृगजळासारखेच आहेत; मित्र, शेतजमीन, धनदौलत, घर, पत्नी, वारसदार — या सगळ्या संपत्ती तशाच क्षणभंगुर आहेत.

यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै। प्रौढवैराग्यमाश्रित्य वीततृष्णः सुखी भव

जिथे जिथे तृष्णा आहे, तिथे तिथे संसार आहे हे जाणून घे; खऱ्या विरक्तीचा आधार घेऊन, तृष्णा सोडून सुखी हो.

तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासंसक्तिमात्रेण प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः

फक्त तृष्णेचं अस्तित्व हेच बंधन आहे; ती नाहीशी झाली की त्यालाच मुक्ती म्हणतात. केवळ जगण्याशी आसक्ती न ठेवता, पुन्हा पुन्हा समाधान मिळतं.

त्वमेकश्चेतनः शुद्धो जडं विश्वमसत्तथा। अविद्यापि न किंचित्सा का बुभुत्सा तथापि ते

तू एकटा चेतन, शुद्ध आहेस; हे जग जड आणि खोटं आहे. अज्ञान सुद्धा खरंतर काहीच नाही; मग तुला हे जाणून घेण्याची उत्सुकता कशासाठी?

राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च। संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि

राज्य, मुले, पत्नी, शरीर आणि सुख — या सगळ्या गोष्टी, जरी त्यांच्याशी आसक्ती असली तरी, प्रत्येक जन्मात हरवतातच.

अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्मणा। एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून् मनः

पुरे आता धन, इच्छा आणि पुण्यकर्मे; या सगळ्यांमध्ये, संसाराच्या वाळवंटात, मनाला कधीच खरी विश्रांती मिळाली नाही.

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखमायासदं कर्म तदद्याप्युपरम्यताम्

किती जन्म गेली शरीर, मन आणि वाणीने दुःख आणि कष्ट देणारी कर्मे करत? आता तरी ती थांबू देत.

अष्टावक्र उवाच॥ भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी। निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति

अष्टावक्र म्हणाले — निर्माण होणं, न होणं आणि बदलणं, हे सगळं स्वाभाविक आहे असं ठामपणे समजून, जो बदलत नाही आणि दुःखरहित आहे, तो सहज शांततेला पोहोचतो.

ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी। अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते

ईश्वरच सर्वांचा निर्माणकर्ता आहे, दुसरं काही नाही हे ठामपणे समजून, ज्याच्या सर्व आशा आतून विरघळल्या आहेत, तो शांत राहतो आणि कुठेही आसक्त होत नाही.

आपदः संपदः काले दैवादेवेति निश्चयी। तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं न वान्छति न शोचति

अपयश आणि संपत्ती या काळानुसार आणि नशीबानेच येतात हे ठामपणे समजून, जो नेहमी समाधानी आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा असतो, तो कधीच इच्छा करत नाही किंवा दुःखी होत नाही.

सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी। साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते

सुखदुःख, जन्ममृत्यू हे सगळं नशिबावरच आहे हे ठामपणे समजून, जो काय करावं ते पाहतो आणि सहजतेने वागत असतो, तो कर्तव्य करत असतानाही त्याला काही चिकटत नाही.

चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी। तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः

फक्त विचारांमुळेच दुःख निर्माण होतं, दुसऱ्या कुठल्याही कारणाने नाही हे ठामपणे समजून, जो विचारमुक्त आहे तो सर्वत्र सुखी, शांत आणि इच्छा विरहित असतो.

नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी। कैवल्यं इव संप्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम्

'मी शरीर नाही, शरीर माझं नाही; मी म्हणजेच ज्ञान' असं ठामपणे समजून, जो एकटा असतो तो मुक्त झाल्यासारखा होतो आणि केलेलं किंवा न केलेलं काहीच आठवत नाही.

आब्रह्मस्तंबपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी। निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः

'ब्रह्मदेवापासून गवताच्या काडीपर्यंत, मीच सर्व आहे' असं ठामपणे समजून, जो द्वैतशून्य, शुद्ध, शांत आणि मिळालं किंवा मिळालं नाही याची चिंता न करणारा असतो.

नाश्चर्यमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति

'हे विश्व काही अद्भुत नाही, आणि काहीच नाही' असं ठामपणे समजून, जो सर्व इच्छा सोडून फक्त चेतनेत राहतो, तो जणू काहीच नाही अशा शांततेत स्थिर होतो.

जनक उवाच॥ कायकृत्यासहः पूर्वं ततो वाग्विस्तरासहः। अथ चिन्तासहस्तस्माद् एवमेवाहमास्थितः

जनक म्हणाले — आधी मला शरीराने काही करणे जमत नव्हते; मग बोलून विस्ताराने सांगणे शक्य नव्हते; नंतर विचार करणेही अशक्य झाले — अशा प्रकारे मी या स्थितीत स्थिर झालो आहे.

प्रीत्यभावेन शब्दादेरदृश्यत्वेन चात्मनः। विक्षेपैकाग्रहृदय एवमेवाहमास्थितः

शब्द वगैरे गोष्टींमध्ये आनंद न मिळणं, आणि आत्मा नजरेस न पडणं, मन एकाग्र आणि स्थिर असणं — या सर्वांमुळे मी असाच स्थिर झालो आहे.

समाध्यासादिविक्षिप्तौ व्यवहारः समाधये। एवं विलोक्य नियमं एवमेवाहमास्थितः

समाधीची साधना किंवा अन्य कृती हीच समाधीपासून विचलित करणारी आहे, हे लक्षात घेऊन मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

हेयोपादेयविरहाद् एवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्न् एवमेवाहमास्थितः

हे ब्रह्मन्, स्वीकार किंवा त्याग काहीच नसल्यामुळे आनंद आणि दुःखही उत्पन्न होत नाहीत, हे ओळखून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

आश्रमानाश्रमं ध्यानं चित्तस्वीकृतवर्जनं। विकल्पं मम वीक्ष्यैतैरेवमेवाहमास्थितः

आश्रम, अनाश्रम, ध्यान, मनाचे विचार स्वीकारणे — हे सर्व केवळ कल्पना आहेत, हे पाहून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

कर्मानुष्ठानमज्ञानाद् यथैवोपरमस्तथा। बुध्वा सम्यगिदं तत्त्वं एवमेवाहमास्थितः

कर्माची अंमलबजावणी अज्ञानामुळे थांबते, तसेच हे तत्त्व नीट समजून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

अचिंत्यं चिंत्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्माद् एवमेवाहमास्थितः

अविचार्य गोष्टींचा विचार केला तरी तो विचारच ठरतो; म्हणून त्या ध्यानाचा त्याग करून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

एवमेव कृतं येन स कृतार्थो भवेदसौ। एवमेव स्वभावो यः स कृतार्थो भवेदसौ

जो या प्रकारे वागतो, तो पूर्ण होतो; ज्याचा स्वभाव असाच आहे, तोही पूर्ण होतो.

जनक उवाच॥ अकिंचनभवं स्वास्थं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभं। त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम्

जनक म्हणतो: काहीच नसणे आणि स्वतःमध्ये स्थिर राहणे, हे फक्त काउपीन असलेल्या साधकालाही दुर्मिळ आहे; स्वीकार आणि त्याग सोडून मी येथे सुखाने बसलो आहे.

कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खेद्यते। मनः कुत्रापि तत्त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम्

कुठेतरी शरीर थकतो, कुठेतरी जिभा थकते, कुठेतरी मन थकते; हे सर्व सोडून मी सुखाने स्वतःमध्ये स्थिर आहे.

कृतं किमपि नैव स्याद् इति संचिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत् कृत्वासे यथासुखम्

खरे विचार करता काहीच केले जात नाही, हे समजून जेव्हा जे करावे लागते ते करून मी सुखाने बसतो.

कर्मनैष्कर्म्यनिर्बन्धभावा देहस्थयोगिनः। संयोगायोगविरहादहमासे यथासुखम्

शरीरात राहणाऱ्या योग्याला कर्म किंवा अकर्माची सक्ती नसते; संयोग किंवा वियोग नसल्यामुळे मी सुखाने बसतो.

अर्थानर्थौ न मे स्थित्या गत्या न शयनेन वा। तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् तस्मादहमासे यथासुखम्

माझ्या उभ्या राहण्यात, चालण्यात किंवा झोपण्यात लाभ किंवा हानी नाही; उभा, चालत किंवा झोपलेला असताना मी सुखाने बसतो.

स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा। नाशोल्लासौ विहायास्मदहमासे यथासुखम्

झोपेत मला हानी नाही, प्रयत्नात सिद्धी नाही; नाश आणि आनंद सोडून मी सुखाने बसतो.