अष्टावक्रगीता

यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किंचिन्मा गृहाण विमुंच मा

जेव्हा 'मी' नाही, तेव्हा मुक्ती; जेव्हा 'मी' आहे, तेव्हा बंधन. हे जाणून, काहीही धरू किंवा सोडू नकोस, अगदी निष्काळजीपणानेही.

अष्टावक्र उवाच॥ कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती

अष्टावक्र म्हणाले: कृत्य आणि अकृत्य, या द्वंद्वे कधी शांत होतात, आणि कुणासाठी? हे जाणून, येथे उदासीन हो, सोडण्याकडे वळ, आणि कोणतेही व्रत धरू नकोस.

कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सोपशमः गताः

काही भाग्यवान व्यक्तीसाठी, जगातील हालचाली पाहूनच, जगण्याची, खाण्याची आणि जाणून घेण्याची इच्छा, तसेच सर्व अस्वस्थता, संपून जाते.

अनित्यं सर्वमेवेदं तापत्रयदूषितं। असरं निन्दितं हेयमिति निश्चित्य शाम्यति

हे सर्व क्षणभंगुर आहे, तीन प्रकारच्या दुःखांनी भरलेले आहे, निरर्थक, निंदनीय, सोडण्याजोगे आहे — हे ठरवून, मन शांत होते.

कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणां। तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात्

कुठला काळ, वय किंवा प्रसंग आहे जिथे द्वंद्वे माणसांसाठी नसतात? ती दुर्लक्ष करून, जसे मिळेल तसे वागून, सिद्धी मिळते.

ना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा। दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः

महर्षी, साधू किंवा योगी यांच्या मताने नाही — हे पाहून, जो उदासीन झाला आहे, तो कोण शांत होत नाही?

कृत्वा मूर्तिपरिज्ञानं चैतन्यस्य न किं गुरुः। निर्वेदसमतायुक्त्या यस्तारयति संसृतेः

चैतन्याचा खरा स्वरूप ओळखल्यावर, कोण गुरु होत नाही? उदासीनता आणि समत्वाच्या मार्गाने, जन्ममृत्यूच्या फेरातून दुसऱ्यांना पार नेतो.

पश्य भूतविकारांस्त्वं भूतमात्रान् यथार्थतः। तत्क्षणाद् बन्धनिर्मुक्तः स्वरूपस्थो भविष्यसि

तू तत्वांच्या बदलांना फक्त तत्वच म्हणून, जसे आहेत तसे पाहा; त्या क्षणीच बंधनातून मुक्त होऊन, स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर होशील.

वासना एव संसार इति सर्वा विमुंच ताः। तत्त्यागो वासनात्यागात्स्थितिरद्य यथा तथा

वासना म्हणजेच संसार — म्हणून त्या सर्व सोड. वासना सोडल्यावर, आजच जसा आहे तसा स्थिर राहशील.

अष्टावक्र उवाच॥ विहाय वैरिणं काममर्थं चानर्थसंकुलं। धर्ममप्येतयोर्हेतुं सर्वत्रादरं कुरु

अष्टावक्र म्हणाले — इच्छा ह्या आपल्याच शत्रू आहेत, आणि संपत्ती तर नेहमीच दुःख देणारी असते; या दोन्हीपासून निर्माण होणारा धर्मसुद्धा, त्याच्याशी सुद्धा कुठेही आसक्ती ठेवू नको.

स्वप्नेन्द्रजालवत् पश्य दिनानि त्रीणि पंच वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारदायादिसंपदः

तीन किंवा पाच दिवस सुद्धा, स्वप्नासारखे किंवा मृगजळासारखेच आहेत; मित्र, शेतजमीन, धनदौलत, घर, पत्नी, वारसदार — या सगळ्या संपत्ती तशाच क्षणभंगुर आहेत.

यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै। प्रौढवैराग्यमाश्रित्य वीततृष्णः सुखी भव

जिथे जिथे तृष्णा आहे, तिथे तिथे संसार आहे हे जाणून घे; खऱ्या विरक्तीचा आधार घेऊन, तृष्णा सोडून सुखी हो.

तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासंसक्तिमात्रेण प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः

फक्त तृष्णेचं अस्तित्व हेच बंधन आहे; ती नाहीशी झाली की त्यालाच मुक्ती म्हणतात. केवळ जगण्याशी आसक्ती न ठेवता, पुन्हा पुन्हा समाधान मिळतं.

त्वमेकश्चेतनः शुद्धो जडं विश्वमसत्तथा। अविद्यापि न किंचित्सा का बुभुत्सा तथापि ते

तू एकटा चेतन, शुद्ध आहेस; हे जग जड आणि खोटं आहे. अज्ञान सुद्धा खरंतर काहीच नाही; मग तुला हे जाणून घेण्याची उत्सुकता कशासाठी?

राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च। संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि

राज्य, मुले, पत्नी, शरीर आणि सुख — या सगळ्या गोष्टी, जरी त्यांच्याशी आसक्ती असली तरी, प्रत्येक जन्मात हरवतातच.

अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्मणा। एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून् मनः

पुरे आता धन, इच्छा आणि पुण्यकर्मे; या सगळ्यांमध्ये, संसाराच्या वाळवंटात, मनाला कधीच खरी विश्रांती मिळाली नाही.

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखमायासदं कर्म तदद्याप्युपरम्यताम्

किती जन्म गेली शरीर, मन आणि वाणीने दुःख आणि कष्ट देणारी कर्मे करत? आता तरी ती थांबू देत.

अष्टावक्र उवाच॥ भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी। निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति

अष्टावक्र म्हणाले — निर्माण होणं, न होणं आणि बदलणं, हे सगळं स्वाभाविक आहे असं ठामपणे समजून, जो बदलत नाही आणि दुःखरहित आहे, तो सहज शांततेला पोहोचतो.

ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी। अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते

ईश्वरच सर्वांचा निर्माणकर्ता आहे, दुसरं काही नाही हे ठामपणे समजून, ज्याच्या सर्व आशा आतून विरघळल्या आहेत, तो शांत राहतो आणि कुठेही आसक्त होत नाही.

आपदः संपदः काले दैवादेवेति निश्चयी। तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं न वान्छति न शोचति

अपयश आणि संपत्ती या काळानुसार आणि नशीबानेच येतात हे ठामपणे समजून, जो नेहमी समाधानी आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा असतो, तो कधीच इच्छा करत नाही किंवा दुःखी होत नाही.

सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी। साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते

सुखदुःख, जन्ममृत्यू हे सगळं नशिबावरच आहे हे ठामपणे समजून, जो काय करावं ते पाहतो आणि सहजतेने वागत असतो, तो कर्तव्य करत असतानाही त्याला काही चिकटत नाही.

चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी। तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः

फक्त विचारांमुळेच दुःख निर्माण होतं, दुसऱ्या कुठल्याही कारणाने नाही हे ठामपणे समजून, जो विचारमुक्त आहे तो सर्वत्र सुखी, शांत आणि इच्छा विरहित असतो.

नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी। कैवल्यं इव संप्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम्

'मी शरीर नाही, शरीर माझं नाही; मी म्हणजेच ज्ञान' असं ठामपणे समजून, जो एकटा असतो तो मुक्त झाल्यासारखा होतो आणि केलेलं किंवा न केलेलं काहीच आठवत नाही.

आब्रह्मस्तंबपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी। निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः

'ब्रह्मदेवापासून गवताच्या काडीपर्यंत, मीच सर्व आहे' असं ठामपणे समजून, जो द्वैतशून्य, शुद्ध, शांत आणि मिळालं किंवा मिळालं नाही याची चिंता न करणारा असतो.

नाश्चर्यमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति

'हे विश्व काही अद्भुत नाही, आणि काहीच नाही' असं ठामपणे समजून, जो सर्व इच्छा सोडून फक्त चेतनेत राहतो, तो जणू काहीच नाही अशा शांततेत स्थिर होतो.

जनक उवाच॥ कायकृत्यासहः पूर्वं ततो वाग्विस्तरासहः। अथ चिन्तासहस्तस्माद् एवमेवाहमास्थितः

जनक म्हणाले — आधी मला शरीराने काही करणे जमत नव्हते; मग बोलून विस्ताराने सांगणे शक्य नव्हते; नंतर विचार करणेही अशक्य झाले — अशा प्रकारे मी या स्थितीत स्थिर झालो आहे.

प्रीत्यभावेन शब्दादेरदृश्यत्वेन चात्मनः। विक्षेपैकाग्रहृदय एवमेवाहमास्थितः

शब्द वगैरे गोष्टींमध्ये आनंद न मिळणं, आणि आत्मा नजरेस न पडणं, मन एकाग्र आणि स्थिर असणं — या सर्वांमुळे मी असाच स्थिर झालो आहे.

समाध्यासादिविक्षिप्तौ व्यवहारः समाधये। एवं विलोक्य नियमं एवमेवाहमास्थितः

समाधीची साधना किंवा अन्य कृती हीच समाधीपासून विचलित करणारी आहे, हे लक्षात घेऊन मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

हेयोपादेयविरहाद् एवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्न् एवमेवाहमास्थितः

हे ब्रह्मन्, स्वीकार किंवा त्याग काहीच नसल्यामुळे आनंद आणि दुःखही उत्पन्न होत नाहीत, हे ओळखून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.