अष्टावक्रगीता

अहं स शुक्तिसङ्काशो रूप्यवद् विश्वकल्पना। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी शुक्तीप्रमाणे आहे; विश्वाची कल्पना चांदीसारखी आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतान्यथो मयि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी सर्व प्राण्यांमध्ये आहे किंवा सर्व प्राणी माझ्यात आहेत — या जाणीवेत त्या व्यक्तीसाठी न सोडणे, न स्वीकारणे, न विलीन होणे असते.

जनक उवाच॥ मय्यनंतमहांभोधौ विश्वपोत इतस्ततः। भ्रमति स्वांतवातेन न ममास्त्यसहिष्णुता

जनक म्हणाला: माझ्या अनंत महासागरात, जगाचा होडका आपल्या मनाच्या वाऱ्याने इकडे तिकडे फिरतो; मला त्याबद्दल अजिबात असह्य वाटत नाही.

मय्यनंतमहांभोधौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः

माझ्या अनंत महासागरात, जगाची लाट आपल्याच स्वभावाने उठते आणि उतरते; ती उठो किंवा उतरू दे, मला ना वाढ ना कमी.

मय्यनंतमहांभोधौ विश्वं नाम विकल्पना। अतिशांतो निराकार एतदेवाहमास्थितः

माझ्या अनंत महासागरात, जग फक्त एक कल्पना आहे; मी पूर्ण शांत, निराकार — याच अवस्थेत स्थिर आहे.

नात्मा भावेषु नो भावस्तत्रानन्ते निरंजने। इत्यसक्तोऽस्पृहः शान्त एतदेवाहमास्तितः

आत्मा कोणत्याही अवस्थांमध्ये नाही, आणि त्या अवस्थाही त्या अनंत, निर्मळ स्वरूपात नाहीत; म्हणून मी निःसंग, निराश, शांत — याच अवस्थेत स्थिर आहे.

अहो चिन्मात्रमेवाहं इन्द्रजालोपमं जगत्। इति मम कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

वा! मी शुद्ध चैतन्य आहे; जग जणू जादूच्या खेळासारखे आहे. मग मला काहीही सोडावे किंवा धरावे अशी कल्पना कुठे आणि कशी येईल?

अष्टावक्र उवाच॥ तदा बन्धो यदा चित्तं किन्चिद् वांछति शोचति। किंचिन् मुंचति गृण्हाति किंचिद् दृष्यति कुप्यति

अष्टावक्र म्हणाले: जेव्हा मन काही इच्छिते, दुःखी होते, काही सोडते, काही धरते, भेद पाहते किंवा रागावते — तेव्हा बंधन असते.

तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वांछति न शोचति। न मुंचति न गृण्हाति न हृष्यति न कुप्यति

जेव्हा मन काहीही इच्छित नाही, दुःखी होत नाही, काही सोडत नाही, काही धरत नाही, आनंदित होत नाही, रागावत नाही — तेव्हा मुक्ती असते.

तदा बन्धो यदा चित्तं सक्तं काश्वपि दृष्टिषु। तदा मोक्षो यदा चित्तमसक्तं सर्वदृष्टिषु

जेव्हा मन कोणत्याही दृश्याशी जोडलेले असते, तेव्हा बंधन असते; जेव्हा मन सर्व दृश्यांमध्ये निःसंग असते, तेव्हा मुक्ती असते.

यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किंचिन्मा गृहाण विमुंच मा

जेव्हा 'मी' नाही, तेव्हा मुक्ती; जेव्हा 'मी' आहे, तेव्हा बंधन. हे जाणून, काहीही धरू किंवा सोडू नकोस, अगदी निष्काळजीपणानेही.

अष्टावक्र उवाच॥ कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती

अष्टावक्र म्हणाले: कृत्य आणि अकृत्य, या द्वंद्वे कधी शांत होतात, आणि कुणासाठी? हे जाणून, येथे उदासीन हो, सोडण्याकडे वळ, आणि कोणतेही व्रत धरू नकोस.

कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सोपशमः गताः

काही भाग्यवान व्यक्तीसाठी, जगातील हालचाली पाहूनच, जगण्याची, खाण्याची आणि जाणून घेण्याची इच्छा, तसेच सर्व अस्वस्थता, संपून जाते.

अनित्यं सर्वमेवेदं तापत्रयदूषितं। असरं निन्दितं हेयमिति निश्चित्य शाम्यति

हे सर्व क्षणभंगुर आहे, तीन प्रकारच्या दुःखांनी भरलेले आहे, निरर्थक, निंदनीय, सोडण्याजोगे आहे — हे ठरवून, मन शांत होते.

कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणां। तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात्

कुठला काळ, वय किंवा प्रसंग आहे जिथे द्वंद्वे माणसांसाठी नसतात? ती दुर्लक्ष करून, जसे मिळेल तसे वागून, सिद्धी मिळते.

ना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा। दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः

महर्षी, साधू किंवा योगी यांच्या मताने नाही — हे पाहून, जो उदासीन झाला आहे, तो कोण शांत होत नाही?

कृत्वा मूर्तिपरिज्ञानं चैतन्यस्य न किं गुरुः। निर्वेदसमतायुक्त्या यस्तारयति संसृतेः

चैतन्याचा खरा स्वरूप ओळखल्यावर, कोण गुरु होत नाही? उदासीनता आणि समत्वाच्या मार्गाने, जन्ममृत्यूच्या फेरातून दुसऱ्यांना पार नेतो.

पश्य भूतविकारांस्त्वं भूतमात्रान् यथार्थतः। तत्क्षणाद् बन्धनिर्मुक्तः स्वरूपस्थो भविष्यसि

तू तत्वांच्या बदलांना फक्त तत्वच म्हणून, जसे आहेत तसे पाहा; त्या क्षणीच बंधनातून मुक्त होऊन, स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर होशील.

वासना एव संसार इति सर्वा विमुंच ताः। तत्त्यागो वासनात्यागात्स्थितिरद्य यथा तथा

वासना म्हणजेच संसार — म्हणून त्या सर्व सोड. वासना सोडल्यावर, आजच जसा आहे तसा स्थिर राहशील.

अष्टावक्र उवाच॥ विहाय वैरिणं काममर्थं चानर्थसंकुलं। धर्ममप्येतयोर्हेतुं सर्वत्रादरं कुरु

अष्टावक्र म्हणाले — इच्छा ह्या आपल्याच शत्रू आहेत, आणि संपत्ती तर नेहमीच दुःख देणारी असते; या दोन्हीपासून निर्माण होणारा धर्मसुद्धा, त्याच्याशी सुद्धा कुठेही आसक्ती ठेवू नको.

स्वप्नेन्द्रजालवत् पश्य दिनानि त्रीणि पंच वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारदायादिसंपदः

तीन किंवा पाच दिवस सुद्धा, स्वप्नासारखे किंवा मृगजळासारखेच आहेत; मित्र, शेतजमीन, धनदौलत, घर, पत्नी, वारसदार — या सगळ्या संपत्ती तशाच क्षणभंगुर आहेत.

यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै। प्रौढवैराग्यमाश्रित्य वीततृष्णः सुखी भव

जिथे जिथे तृष्णा आहे, तिथे तिथे संसार आहे हे जाणून घे; खऱ्या विरक्तीचा आधार घेऊन, तृष्णा सोडून सुखी हो.

तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासंसक्तिमात्रेण प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः

फक्त तृष्णेचं अस्तित्व हेच बंधन आहे; ती नाहीशी झाली की त्यालाच मुक्ती म्हणतात. केवळ जगण्याशी आसक्ती न ठेवता, पुन्हा पुन्हा समाधान मिळतं.

त्वमेकश्चेतनः शुद्धो जडं विश्वमसत्तथा। अविद्यापि न किंचित्सा का बुभुत्सा तथापि ते

तू एकटा चेतन, शुद्ध आहेस; हे जग जड आणि खोटं आहे. अज्ञान सुद्धा खरंतर काहीच नाही; मग तुला हे जाणून घेण्याची उत्सुकता कशासाठी?

राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च। संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि

राज्य, मुले, पत्नी, शरीर आणि सुख — या सगळ्या गोष्टी, जरी त्यांच्याशी आसक्ती असली तरी, प्रत्येक जन्मात हरवतातच.

अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्मणा। एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून् मनः

पुरे आता धन, इच्छा आणि पुण्यकर्मे; या सगळ्यांमध्ये, संसाराच्या वाळवंटात, मनाला कधीच खरी विश्रांती मिळाली नाही.

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखमायासदं कर्म तदद्याप्युपरम्यताम्

किती जन्म गेली शरीर, मन आणि वाणीने दुःख आणि कष्ट देणारी कर्मे करत? आता तरी ती थांबू देत.

अष्टावक्र उवाच॥ भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी। निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति

अष्टावक्र म्हणाले — निर्माण होणं, न होणं आणि बदलणं, हे सगळं स्वाभाविक आहे असं ठामपणे समजून, जो बदलत नाही आणि दुःखरहित आहे, तो सहज शांततेला पोहोचतो.

ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी। अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते

ईश्वरच सर्वांचा निर्माणकर्ता आहे, दुसरं काही नाही हे ठामपणे समजून, ज्याच्या सर्व आशा आतून विरघळल्या आहेत, तो शांत राहतो आणि कुठेही आसक्त होत नाही.