अष्टावक्रगीता

तज्ज्ञस्य पुण्यपापाभ्यां स्पर्शो ह्यन्तर्न जायते। न ह्याकाशस्य धूमेन दृश्यमानापि सङ्गतिः

त्या ज्ञानाच्या जाणाऱ्याला पुण्य आणि पापाचा स्पर्श आतून होत नाही, जसा आकाशाला धुराचा संबंध दिसतो पण प्रत्यक्षात नसतो.

आत्मैवेदं जगत्सर्वं ज्ञातं येन महात्मना। यदृच्छया वर्तमानं तं निषेद्धुं क्षमेत कः

ज्याने हे सर्व जग आत्मा आहे असं जाणलं आहे, आणि जे सहजपणे जगतो, त्याला रोखण्याची क्षमता कोणाकडे आहे?

आब्रह्मस्तंबपर्यन्ते भूतग्रामे चतुर्विधे। विज्ञस्यैव हि सामर्थ्यमिच्छानिच्छाविवर्जने

ब्रह्मापासून गवतापर्यंत, चार प्रकारच्या जीवांमध्ये, इच्छा आणि अनिच्छा यापासून मुक्त होण्याची ताकद फक्त ज्ञानी व्यक्तीकडे असते.

आत्मानमद्वयं कश्चिज्जानाति जगदीश्वरं। यद् वेत्ति तत्स कुरुते न भयं तस्य कुत्रचित्

जो आत्म्याला अद्वैत, जगाचा ईश्वर म्हणून ओळखतो, तो जे जाणतो ते करतो; त्याला कुठेही भीती नाही.

अष्टावक्र उवाच॥ न ते संगोऽस्ति केनापि किं शुद्धस्त्यक्तुमिच्छसि। संघातविलयं कुर्वन्नेवमेव लयं व्रज

अष्टावक्र म्हणतो: तुझं कोणत्याही गोष्टीशी संबंध नाही, मग हे शुद्ध व्यक्ती, तू का त्याग करायला इच्छितोस? संघटनेचं विलयन कर आणि त्यातच लय पाव.

उदेति भवतो विश्वं वारिधेरिव बुद्बुदः। इति ज्ञात्वैकमात्मानं एवमेव लयं व्रज

विश्व तुझ्यात समुद्रातील बुडबुड्यासारखं उगवतं; एकात्मा आहे हे जाणून, त्यातच लय पाव.

प्रत्यक्षमप्यवस्तुत्वाद् विश्वं नास्त्यमले त्वयि। रज्जुसर्प इव व्यक्तं एवमेव लयं व्रज

विश्व प्रत्यक्ष दिसतं तरी, तुझ्यात — हे निर्मळ व्यक्ती — अस्तित्व नाही, जसा दोरात साप दिसतो; त्याचप्रमाणे लय पाव.

समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज

दुःख आणि सुखात समान, पूर्ण, आशा आणि निराशेत समान, जीवन आणि मृत्यूतही समान — अशा स्थितीत लय पाव.

अष्टावक्र उवाच॥ आकाशवदनन्तोऽहं घटवत् प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

अष्टावक्र म्हणतो: मी आकाशासारखा अनंत आहे; जग घड्याळासारखं नैसर्गिक आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

महोदधिरिवाहं स प्रपंचो वीचिसऽन्निभः। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी महासागरासारखा आहे; प्रपंच लाटेसारखा आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

अहं स शुक्तिसङ्काशो रूप्यवद् विश्वकल्पना। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी शुक्तीप्रमाणे आहे; विश्वाची कल्पना चांदीसारखी आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतान्यथो मयि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी सर्व प्राण्यांमध्ये आहे किंवा सर्व प्राणी माझ्यात आहेत — या जाणीवेत त्या व्यक्तीसाठी न सोडणे, न स्वीकारणे, न विलीन होणे असते.

जनक उवाच॥ मय्यनंतमहांभोधौ विश्वपोत इतस्ततः। भ्रमति स्वांतवातेन न ममास्त्यसहिष्णुता

जनक म्हणाला: माझ्या अनंत महासागरात, जगाचा होडका आपल्या मनाच्या वाऱ्याने इकडे तिकडे फिरतो; मला त्याबद्दल अजिबात असह्य वाटत नाही.

मय्यनंतमहांभोधौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः

माझ्या अनंत महासागरात, जगाची लाट आपल्याच स्वभावाने उठते आणि उतरते; ती उठो किंवा उतरू दे, मला ना वाढ ना कमी.

मय्यनंतमहांभोधौ विश्वं नाम विकल्पना। अतिशांतो निराकार एतदेवाहमास्थितः

माझ्या अनंत महासागरात, जग फक्त एक कल्पना आहे; मी पूर्ण शांत, निराकार — याच अवस्थेत स्थिर आहे.

नात्मा भावेषु नो भावस्तत्रानन्ते निरंजने। इत्यसक्तोऽस्पृहः शान्त एतदेवाहमास्तितः

आत्मा कोणत्याही अवस्थांमध्ये नाही, आणि त्या अवस्थाही त्या अनंत, निर्मळ स्वरूपात नाहीत; म्हणून मी निःसंग, निराश, शांत — याच अवस्थेत स्थिर आहे.

अहो चिन्मात्रमेवाहं इन्द्रजालोपमं जगत्। इति मम कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

वा! मी शुद्ध चैतन्य आहे; जग जणू जादूच्या खेळासारखे आहे. मग मला काहीही सोडावे किंवा धरावे अशी कल्पना कुठे आणि कशी येईल?

अष्टावक्र उवाच॥ तदा बन्धो यदा चित्तं किन्चिद् वांछति शोचति। किंचिन् मुंचति गृण्हाति किंचिद् दृष्यति कुप्यति

अष्टावक्र म्हणाले: जेव्हा मन काही इच्छिते, दुःखी होते, काही सोडते, काही धरते, भेद पाहते किंवा रागावते — तेव्हा बंधन असते.

तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वांछति न शोचति। न मुंचति न गृण्हाति न हृष्यति न कुप्यति

जेव्हा मन काहीही इच्छित नाही, दुःखी होत नाही, काही सोडत नाही, काही धरत नाही, आनंदित होत नाही, रागावत नाही — तेव्हा मुक्ती असते.

तदा बन्धो यदा चित्तं सक्तं काश्वपि दृष्टिषु। तदा मोक्षो यदा चित्तमसक्तं सर्वदृष्टिषु

जेव्हा मन कोणत्याही दृश्याशी जोडलेले असते, तेव्हा बंधन असते; जेव्हा मन सर्व दृश्यांमध्ये निःसंग असते, तेव्हा मुक्ती असते.

यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किंचिन्मा गृहाण विमुंच मा

जेव्हा 'मी' नाही, तेव्हा मुक्ती; जेव्हा 'मी' आहे, तेव्हा बंधन. हे जाणून, काहीही धरू किंवा सोडू नकोस, अगदी निष्काळजीपणानेही.

अष्टावक्र उवाच॥ कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती

अष्टावक्र म्हणाले: कृत्य आणि अकृत्य, या द्वंद्वे कधी शांत होतात, आणि कुणासाठी? हे जाणून, येथे उदासीन हो, सोडण्याकडे वळ, आणि कोणतेही व्रत धरू नकोस.

कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सोपशमः गताः

काही भाग्यवान व्यक्तीसाठी, जगातील हालचाली पाहूनच, जगण्याची, खाण्याची आणि जाणून घेण्याची इच्छा, तसेच सर्व अस्वस्थता, संपून जाते.

अनित्यं सर्वमेवेदं तापत्रयदूषितं। असरं निन्दितं हेयमिति निश्चित्य शाम्यति

हे सर्व क्षणभंगुर आहे, तीन प्रकारच्या दुःखांनी भरलेले आहे, निरर्थक, निंदनीय, सोडण्याजोगे आहे — हे ठरवून, मन शांत होते.

कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणां। तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात्

कुठला काळ, वय किंवा प्रसंग आहे जिथे द्वंद्वे माणसांसाठी नसतात? ती दुर्लक्ष करून, जसे मिळेल तसे वागून, सिद्धी मिळते.

ना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा। दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः

महर्षी, साधू किंवा योगी यांच्या मताने नाही — हे पाहून, जो उदासीन झाला आहे, तो कोण शांत होत नाही?

कृत्वा मूर्तिपरिज्ञानं चैतन्यस्य न किं गुरुः। निर्वेदसमतायुक्त्या यस्तारयति संसृतेः

चैतन्याचा खरा स्वरूप ओळखल्यावर, कोण गुरु होत नाही? उदासीनता आणि समत्वाच्या मार्गाने, जन्ममृत्यूच्या फेरातून दुसऱ्यांना पार नेतो.

पश्य भूतविकारांस्त्वं भूतमात्रान् यथार्थतः। तत्क्षणाद् बन्धनिर्मुक्तः स्वरूपस्थो भविष्यसि

तू तत्वांच्या बदलांना फक्त तत्वच म्हणून, जसे आहेत तसे पाहा; त्या क्षणीच बंधनातून मुक्त होऊन, स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर होशील.

वासना एव संसार इति सर्वा विमुंच ताः। तत्त्यागो वासनात्यागात्स्थितिरद्य यथा तथा

वासना म्हणजेच संसार — म्हणून त्या सर्व सोड. वासना सोडल्यावर, आजच जसा आहे तसा स्थिर राहशील.