अष्टावक्रगीता

नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्। अयमेव हि मे बन्ध आसीद्या जीविते स्पृहा

मी शरीर नाही, शरीर माझे नाही; मी जीव नाही—मी चेतना आहे. जीवनाची इच्छा हेच माझे बंधन होते.

अहो भुवनकल्लोलैर्विचित्रैर्द्राक् समुत्थितं। मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते समुद्यते

अहो, जगाच्या विविध लाटा, झपाट्याने उठणाऱ्या, माझ्यात—असीम महासागरात—मनाच्या वाऱ्यामुळे उगम पावल्या.

मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति। अभाग्याज्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः

माझ्यात, असीम महासागरात, मनाचा वारा शांत झाल्यावर, जीवनाचा दुर्दैवी व्यापारी असलेली जगाची नौका नष्ट होते.

मय्यनन्तमहांभोधावाश्चर्यं जीववीचयः। उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः

माझ्यात, असीम महासागरात, जीवांच्या लाटा अद्भुत आहेत; त्या उठतात, पडतात, खेळतात, आणि आपोआप विलीन होतात.

अष्टावक्र उवाच॥ अविनाशिनमात्मानं एकं विज्ञाय तत्त्वतः। तवात्मज्ञानस्य धीरस्य कथमर्थार्जने रतिः

अष्टावक्र म्हणतो: आत्मा एक आणि अविनाशी आहे हे सत्याने ओळखल्यावर, आत्मज्ञानात स्थिर असलेल्या शहाण्या व्यक्तीला संसारिक लाभाच्या मागे आसक्ती कशी राहील?

आत्माज्ञानादहो प्रीतिर्विषयभ्रमगोचरे। शुक्तेरज्ञानतो लोभो यथा रजतविभ्रमे

अहो, आत्मज्ञान नसल्यामुळे विषयांच्या भ्रमात आनंद वाटतो, जसे शुक्तीला चांदी समजून अज्ञानामुळे लोभ निर्माण होतो.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरङ्गा इव सागरे। सोऽहमस्मीति विज्ञाय किं दीन इव धावसि

ज्या ठिकाणी या लाटा समुद्रात उठतात, तिथेच विश्व उजळते. 'मी तोच आहे' हे ओळखल्यावर, तू दुःखी असल्यासारखा का धावतोस?

श्रुत्वापि शुद्धचैतन्य आत्मानमतिसुन्दरं। उपस्थेऽत्यन्तसंसक्तो मालिन्यमधिगच्छति

शुद्ध, सुंदर चेतना म्हणजे आत्मा आहे हे ऐकूनही, जो इंद्रियसुखात अत्यंत आसक्त असतो, तो मलिनता मिळवतो.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। मुनेर्जानत आश्चर्यं ममत्वमनुवर्तते

सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आणि सर्व प्राणी आत्म्यात आहेत हे जाणणाऱ्या साधूला 'माझे'पण टिकून राहते हे आश्चर्यकारक आहे.

आस्थितः परमाद्वैतं मोक्षार्थेऽपि व्यवस्थितः। आश्चर्यं कामवशगो विकलः केलिशिक्षया

परम अद्वैतात स्थिर असून, मुक्तीच्या इच्छेनेही स्थिर असताना, कामाच्या वशात आणि सुखाच्या शिक्षणामुळे अपूर्ण राहणे हे आश्चर्यकारक आहे.

उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्यातिदुर्बलः। आश्चर्यं काममाकाङ्क्षेत् कालमन्तमनुश्रितः

ज्ञान उगम पावले असून अज्ञानाचा शत्रू अत्यंत दुर्बल आहे हे समजूनही, काळाचा अंत जवळ आला असताना, सुखाची इच्छा राहते हे आश्चर्यकारक आहे.

इहामुत्र विरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः। आश्चर्यं मोक्षकामस्य मोक्षाद् एव विभीषिका

इथे आणि तिथे विरक्त, नित्य-अनित्याचा विवेक असलेल्या, मुक्तीची इच्छा असलेल्या व्यक्तीला मुक्तीपासूनच भीती वाटते हे आश्चर्यकारक आहे.

धीरस्तु भोज्यमानोऽपि पीड्यमानोऽपि सर्वदा। आत्मानं केवलं पश्यन् न तुष्यति न कुप्यति

शहाणा मनुष्य, जेवताना किंवा त्रास सहन करताना, नेहमी फक्त आत्माच पाहतो; तो ना आनंदित होतो, ना रागावतो.

चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्। संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येत् महाशयः

जो आपलं शरीर दुसऱ्याचं असल्यासारखं पाहतो, त्याच्या मनाला स्तुती किंवा निंदा यामुळे कधीच हलवता येत नाही.

मायामात्रमिदं विश्वं पश्यन् विगतकौतुकः। अपि सन्निहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीरधीः

हे विश्व फक्त माया आहे असं पाहून, आणि सर्व कुतूहल संपल्यावर, बुद्धिमान व्यक्तीला मृत्यू समोर असला तरी भीती वाटत नाही.

निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्येऽपि महात्मनः। तस्यात्मज्ञानतृप्तस्य तुलना केन जायते

ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, आणि जो आत्मज्ञानात समाधानी आहे, त्या महात्म्याशी तुलना कोण करू शकतो?

स्वभावाद् एव जानानो दृश्यमेतन्न किंचन। इदं ग्राह्यमिदं त्याज्यं स किं पश्यति धीरधीः

स्वतःच्या स्वभावाने हे सर्व दृश्य काहीच नाही हे जाणणारा बुद्धिमान, काय स्वीकारावं आणि काय टाकावं हे कशाला पाहतो?

अंतस्त्यक्तकषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः। यदृच्छयागतो भोगो न दुःखाय न तुष्टये

ज्याने अंतःकरणातील वासनांना सोडले आहे, द्वंद्व आणि अपेक्षा नाही, त्याला जे काही अनुभव सहज मिळतात, ते ना दुःख देतात ना आनंद.

अष्टावक्र उवाच॥ हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगलीलया। न हि संसारवाहीकैर्मूढैः सह समानता

अष्टावक्र म्हणतो: आत्मज्ञानात स्थिर असलेला धीर, जगातील सुखाचा खेळ करतो, पण संसाराच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या अज्ञान लोकांसारखा कधीच होत नाही.

यत् पदं प्रेप्सवो दीनाः शक्राद्याः सर्वदेवताः। अहो तत्र स्थितो योगी न हर्षमुपगच्छति

ज्या पदासाठी इंद्रासारख्या सर्व देवता आकांक्षीत आहेत, तिथे स्थिर झालेला योगी आश्चर्य म्हणजे आनंदही अनुभवत नाही.

तज्ज्ञस्य पुण्यपापाभ्यां स्पर्शो ह्यन्तर्न जायते। न ह्याकाशस्य धूमेन दृश्यमानापि सङ्गतिः

त्या ज्ञानाच्या जाणाऱ्याला पुण्य आणि पापाचा स्पर्श आतून होत नाही, जसा आकाशाला धुराचा संबंध दिसतो पण प्रत्यक्षात नसतो.

आत्मैवेदं जगत्सर्वं ज्ञातं येन महात्मना। यदृच्छया वर्तमानं तं निषेद्धुं क्षमेत कः

ज्याने हे सर्व जग आत्मा आहे असं जाणलं आहे, आणि जे सहजपणे जगतो, त्याला रोखण्याची क्षमता कोणाकडे आहे?

आब्रह्मस्तंबपर्यन्ते भूतग्रामे चतुर्विधे। विज्ञस्यैव हि सामर्थ्यमिच्छानिच्छाविवर्जने

ब्रह्मापासून गवतापर्यंत, चार प्रकारच्या जीवांमध्ये, इच्छा आणि अनिच्छा यापासून मुक्त होण्याची ताकद फक्त ज्ञानी व्यक्तीकडे असते.

आत्मानमद्वयं कश्चिज्जानाति जगदीश्वरं। यद् वेत्ति तत्स कुरुते न भयं तस्य कुत्रचित्

जो आत्म्याला अद्वैत, जगाचा ईश्वर म्हणून ओळखतो, तो जे जाणतो ते करतो; त्याला कुठेही भीती नाही.

अष्टावक्र उवाच॥ न ते संगोऽस्ति केनापि किं शुद्धस्त्यक्तुमिच्छसि। संघातविलयं कुर्वन्नेवमेव लयं व्रज

अष्टावक्र म्हणतो: तुझं कोणत्याही गोष्टीशी संबंध नाही, मग हे शुद्ध व्यक्ती, तू का त्याग करायला इच्छितोस? संघटनेचं विलयन कर आणि त्यातच लय पाव.

उदेति भवतो विश्वं वारिधेरिव बुद्बुदः। इति ज्ञात्वैकमात्मानं एवमेव लयं व्रज

विश्व तुझ्यात समुद्रातील बुडबुड्यासारखं उगवतं; एकात्मा आहे हे जाणून, त्यातच लय पाव.

प्रत्यक्षमप्यवस्तुत्वाद् विश्वं नास्त्यमले त्वयि। रज्जुसर्प इव व्यक्तं एवमेव लयं व्रज

विश्व प्रत्यक्ष दिसतं तरी, तुझ्यात — हे निर्मळ व्यक्ती — अस्तित्व नाही, जसा दोरात साप दिसतो; त्याचप्रमाणे लय पाव.

समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज

दुःख आणि सुखात समान, पूर्ण, आशा आणि निराशेत समान, जीवन आणि मृत्यूतही समान — अशा स्थितीत लय पाव.

अष्टावक्र उवाच॥ आकाशवदनन्तोऽहं घटवत् प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

अष्टावक्र म्हणतो: मी आकाशासारखा अनंत आहे; जग घड्याळासारखं नैसर्गिक आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.