अष्टावक्रगीता

अहो अहं नमो मह्यं एकोऽहं देहवानपि। क्वचिन्न गन्ता नागन्ता व्याप्य विश्वमवस्थितः

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण शरीर असूनही मी एकटा आहे, कधीच येणारा किंवा जाणारा नाही, विश्व व्यापून सर्वत्र स्थित आहे.

अहो अहं नमो मह्यं दक्षो नास्तीह मत्समः। असंस्पृश्य शरीरेण येन विश्वं चिरं धृतम्

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण माझ्यासारखा कुशल कोणी नाही; शरीराला स्पर्श न करता मी विश्व दीर्घकाळ टिकवले आहे.

अहो अहं नमो मह्यं यस्य मे नास्ति किंचन। अथवा यस्य मे सर्वं यद् वाङ्मनसगोचरम्

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण माझे काहीच नाही; किंवा, बोलता येईल आणि विचारता येईल ते सर्व माझे आहे.

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं नास्ति वास्तवं। अज्ञानाद् भाति यत्रेदं सोऽहमस्मि निरंजनः

ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञाता हे तिन्ही खरे नाहीत; अज्ञानामुळे जे काही दिसते, मी तेच निर्मळ आहे.

द्वैतमूलमहो दुःखं नान्यत्तस्याऽस्ति भेषजं। दृश्यमेतन् मृषा सर्वं एकोऽहं चिद्रसोमलः

अहो! द्वैत हे दुःखाचे मूळ आहे; त्यासाठी दुसरे औषध नाही. जे काही दिसते ते सर्व खोटे आहे; मी एकटा शुद्ध चैतन्याचा रस आहे.

बोधमात्रोऽहमज्ञानाद् उपाधिः कल्पितो मया। एवं विमृशतो नित्यं निर्विकल्पे स्थितिर्मम

मी शुद्ध जागरूकता आहे; अज्ञानामुळे मी स्वतःच सीमितपणा कल्पिला. असे सतत विचार करत राहिल्यावर माझी अवस्था नेहमीच भेदरहित राहते.

न मे बन्धोऽस्ति मोक्षो वा भ्रान्तिः शान्तो निराश्रया। अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम्

माझ्यासाठी ना बंधन आहे, ना मुक्ती, ना भ्रम; शांतता आधारविना आहे. अहो, विश्व मला स्थिर वाटते, पण प्रत्यक्षात ते माझ्यात स्थिर नाही.

सशरीरमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चितं। शुद्धचिन्मात्र आत्मा च तत्कस्मिन् कल्पनाधुना

हे शरीरासह विश्व काहीच नाही, हे निश्चित आहे. आत्मा म्हणजे शुद्ध चेतना; मग आता कल्पना कुणावर उगम पावेल?

शरीरं स्वर्गनरकौ बन्धमोक्षौ भयं तथा। कल्पनामात्रमेवैतत् किं मे कार्यं चिदात्मनः

शरीर, स्वर्ग-नरक, बंधन-मुक्ती, आणि भय—हे सगळे केवळ कल्पना आहेत. मी चेतना असल्याने मला याचा काही संबंध नाही.

अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम। अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम्

अहो, लोकांच्या गर्दीतही मला द्वैत दिसत नाही. हे माझ्यासाठी जणू जंगलासारखे झाले आहे; मग मी आनंद कुठे शोधू?

नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्। अयमेव हि मे बन्ध आसीद्या जीविते स्पृहा

मी शरीर नाही, शरीर माझे नाही; मी जीव नाही—मी चेतना आहे. जीवनाची इच्छा हेच माझे बंधन होते.

अहो भुवनकल्लोलैर्विचित्रैर्द्राक् समुत्थितं। मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते समुद्यते

अहो, जगाच्या विविध लाटा, झपाट्याने उठणाऱ्या, माझ्यात—असीम महासागरात—मनाच्या वाऱ्यामुळे उगम पावल्या.

मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति। अभाग्याज्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः

माझ्यात, असीम महासागरात, मनाचा वारा शांत झाल्यावर, जीवनाचा दुर्दैवी व्यापारी असलेली जगाची नौका नष्ट होते.

मय्यनन्तमहांभोधावाश्चर्यं जीववीचयः। उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः

माझ्यात, असीम महासागरात, जीवांच्या लाटा अद्भुत आहेत; त्या उठतात, पडतात, खेळतात, आणि आपोआप विलीन होतात.

अष्टावक्र उवाच॥ अविनाशिनमात्मानं एकं विज्ञाय तत्त्वतः। तवात्मज्ञानस्य धीरस्य कथमर्थार्जने रतिः

अष्टावक्र म्हणतो: आत्मा एक आणि अविनाशी आहे हे सत्याने ओळखल्यावर, आत्मज्ञानात स्थिर असलेल्या शहाण्या व्यक्तीला संसारिक लाभाच्या मागे आसक्ती कशी राहील?

आत्माज्ञानादहो प्रीतिर्विषयभ्रमगोचरे। शुक्तेरज्ञानतो लोभो यथा रजतविभ्रमे

अहो, आत्मज्ञान नसल्यामुळे विषयांच्या भ्रमात आनंद वाटतो, जसे शुक्तीला चांदी समजून अज्ञानामुळे लोभ निर्माण होतो.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरङ्गा इव सागरे। सोऽहमस्मीति विज्ञाय किं दीन इव धावसि

ज्या ठिकाणी या लाटा समुद्रात उठतात, तिथेच विश्व उजळते. 'मी तोच आहे' हे ओळखल्यावर, तू दुःखी असल्यासारखा का धावतोस?

श्रुत्वापि शुद्धचैतन्य आत्मानमतिसुन्दरं। उपस्थेऽत्यन्तसंसक्तो मालिन्यमधिगच्छति

शुद्ध, सुंदर चेतना म्हणजे आत्मा आहे हे ऐकूनही, जो इंद्रियसुखात अत्यंत आसक्त असतो, तो मलिनता मिळवतो.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। मुनेर्जानत आश्चर्यं ममत्वमनुवर्तते

सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आणि सर्व प्राणी आत्म्यात आहेत हे जाणणाऱ्या साधूला 'माझे'पण टिकून राहते हे आश्चर्यकारक आहे.

आस्थितः परमाद्वैतं मोक्षार्थेऽपि व्यवस्थितः। आश्चर्यं कामवशगो विकलः केलिशिक्षया

परम अद्वैतात स्थिर असून, मुक्तीच्या इच्छेनेही स्थिर असताना, कामाच्या वशात आणि सुखाच्या शिक्षणामुळे अपूर्ण राहणे हे आश्चर्यकारक आहे.

उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्यातिदुर्बलः। आश्चर्यं काममाकाङ्क्षेत् कालमन्तमनुश्रितः

ज्ञान उगम पावले असून अज्ञानाचा शत्रू अत्यंत दुर्बल आहे हे समजूनही, काळाचा अंत जवळ आला असताना, सुखाची इच्छा राहते हे आश्चर्यकारक आहे.

इहामुत्र विरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः। आश्चर्यं मोक्षकामस्य मोक्षाद् एव विभीषिका

इथे आणि तिथे विरक्त, नित्य-अनित्याचा विवेक असलेल्या, मुक्तीची इच्छा असलेल्या व्यक्तीला मुक्तीपासूनच भीती वाटते हे आश्चर्यकारक आहे.

धीरस्तु भोज्यमानोऽपि पीड्यमानोऽपि सर्वदा। आत्मानं केवलं पश्यन् न तुष्यति न कुप्यति

शहाणा मनुष्य, जेवताना किंवा त्रास सहन करताना, नेहमी फक्त आत्माच पाहतो; तो ना आनंदित होतो, ना रागावतो.

चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्। संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येत् महाशयः

जो आपलं शरीर दुसऱ्याचं असल्यासारखं पाहतो, त्याच्या मनाला स्तुती किंवा निंदा यामुळे कधीच हलवता येत नाही.

मायामात्रमिदं विश्वं पश्यन् विगतकौतुकः। अपि सन्निहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीरधीः

हे विश्व फक्त माया आहे असं पाहून, आणि सर्व कुतूहल संपल्यावर, बुद्धिमान व्यक्तीला मृत्यू समोर असला तरी भीती वाटत नाही.

निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्येऽपि महात्मनः। तस्यात्मज्ञानतृप्तस्य तुलना केन जायते

ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, आणि जो आत्मज्ञानात समाधानी आहे, त्या महात्म्याशी तुलना कोण करू शकतो?

स्वभावाद् एव जानानो दृश्यमेतन्न किंचन। इदं ग्राह्यमिदं त्याज्यं स किं पश्यति धीरधीः

स्वतःच्या स्वभावाने हे सर्व दृश्य काहीच नाही हे जाणणारा बुद्धिमान, काय स्वीकारावं आणि काय टाकावं हे कशाला पाहतो?

अंतस्त्यक्तकषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः। यदृच्छयागतो भोगो न दुःखाय न तुष्टये

ज्याने अंतःकरणातील वासनांना सोडले आहे, द्वंद्व आणि अपेक्षा नाही, त्याला जे काही अनुभव सहज मिळतात, ते ना दुःख देतात ना आनंद.

अष्टावक्र उवाच॥ हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगलीलया। न हि संसारवाहीकैर्मूढैः सह समानता

अष्टावक्र म्हणतो: आत्मज्ञानात स्थिर असलेला धीर, जगातील सुखाचा खेळ करतो, पण संसाराच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या अज्ञान लोकांसारखा कधीच होत नाही.