अष्टावक्रगीता

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न संगवान्। न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किंचिन्न्न च किंचन

तो न आनंदी असतो, न दुःखी; न तटस्थ असतो, न आसक्त; न मुक्तीची इच्छा ठेवतो, न मुक्त झालेला असतो; तो काहीच नाही, आणि काहीच नसण्याचाही नाही.

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्। जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः

गोंधळात असतानाही तो गोंधळलेला नसतो; एकाग्रतेत असतानाही तो एकाग्रतेत गुंतत नाही; जडपणात असतानाही तो जड नाही; विद्वत्तेत असतानाही तो विद्वान वाटत नाही.

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः। समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम्

मुक्त झालेला, आपल्या स्वभावात स्थिर, केलेल्या व न केलेल्या गोष्टींमध्ये समाधान मानणारा, इच्छा नसल्यामुळे सर्वत्र समभाव राखणारा, तो केलेले किंवा न केलेले काहीच आठवत नाही.

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति। नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति

कोणी स्तुती केली तरी त्याला आनंद होत नाही, निंदा केली तरी राग येत नाही; मृत्यू आला तरी तो घाबरत नाही, जीवन मिळाले तरी तो हर्षावत नाही.

न धावति जनाकीर्णं नारण्यं उपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते

ज्याची बुध्दी शांत झाली आहे, तो न लोकांच्या गर्दीकडे धावतो, न एकाकी अरण्याकडे; गोष्टी जशा आहेत, जिथे आहे तिथे, तो कायम एकसारखा राहतो.

जनक उवाच॥ तत्त्वविज्ञानसन्दंशमादाय हृदयोदरात्। नाविधपरामर्शशल्योद्धारः कृतो मया

जनक म्हणाले – माझ्या हृदयाच्या गुहेतून सत्यज्ञानाची चिमटी घेऊन, मी अज्ञानाच्या स्पर्शाचे काटे काढून टाकले आहेत.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, धर्म कुठे आहे, काम कुठे आहे, अर्थ कुठे आहे, विवेक कुठे आहे? द्वैत कुठे आहे, अद्वैत कुठे आहे?

क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानमपि क्व वा। क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, भूतकाळ कुठे आहे, भविष्यकाळ कुठे आहे, किंवा वर्तमान कुठे आहे? जागा कुठे आहे, शाश्वतता कुठे आहे?

क्व चात्मा क्व च वानात्मा क्व शुभं क्वाशुभं यथा। क्व चिन्ता क्व च वाचिन्ता स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, आत्मा कुठे आहे, अनात्मा कुठे आहे, शुभ कुठे आहे, अशुभ कुठे आहे? विचार कुठे आहे, विचार नसणे कुठे आहे?

क्व स्वप्नः क्व सुषुप्तिर्वा क्व च जागरणं तथा। क्व तुरियं भयं वापि स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, स्वप्न कुठे आहे, सुषुप्ती कुठे आहे, जागृती कुठे आहे, चतुर्थ अवस्था किंवा भीती कुठे आहे?

क्व दूरं क्व समीपं वा बाह्यं क्वाभ्यन्तरं क्व वा। क्व स्थूलं क्व च वा सूक्ष्मं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, दूर कुठे आहे, जवळ कुठे आहे, बाहेर कुठे आहे, आत कुठे आहे? स्थूल कुठे आहे, सूक्ष्म कुठे आहे?

क्व मृत्युर्जीवितं वा क्व लोकाः क्वास्य क्व लौकिकं। क्व लयः क्व समाधिर्वा स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, मृत्यू कुठे आहे, जीवन कुठे आहे, लोक कुठे आहेत, सांसारिकता कुठे आहे? विलय कुठे आहे, समाधी कुठे आहे?

अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाप्यलं। अलं विज्ञानकथया विश्रान्तस्य ममात्मनि

आता धर्म, अर्थ, काम यांची चर्चा पुरे; योगाची चर्चा पुरे; ज्ञानाची चर्चा पुरे; कारण मी माझ्या आत्म्यात विश्रांती घेतली आहे.

जनक उवाच॥ क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः। क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरंजने

जनक म्हणाले – माझ्या निर्मल स्वरूपात, पंचमहाभूत कुठे आहेत, देह कुठे आहे, इंद्रिये कुठे आहेत, मन कुठे आहे? शून्यता कुठे आहे, निराशा कुठे आहे?

क्व शास्त्रं क्वात्मविज्ञानं क्व वा निर्विषयं मनः। क्व तृप्तिः क्व वितृष्णात्वं गतद्वन्द्वस्य मे सदा

मी सदा द्वंद्वाच्या पलीकडे असताना, शास्त्र कुठे आहे, आत्मज्ञान कुठे आहे, विषयरहित मन कुठे आहे? तृप्ती कुठे आहे, तृष्णा नसणे कुठे आहे?

क्व विद्या क्व च वाविद्या क्वाहं क्वेदं मम क्व वा। क्व बन्ध क्व च वा मोक्षः स्वरूपस्य क्व रूपिता

स्वरूपाच्या पलीकडे असताना, विद्या कुठे आहे, अविद्या कुठे आहे, मी कुठे आहे, हे माझं कुठे आहे? बंधन कुठे आहे, मुक्ती कुठे आहे?

क्व प्रारब्धानि कर्माणि जीवन्मुक्तिरपि क्व वा। क्व तद् विदेहकैवल्यं निर्विशेषस्य सर्वदा

सर्व भेदांपासून मुक्त असताना, प्रारब्ध कर्म कुठे आहे, जीवनात मुक्ती कुठे आहे? देह सोडून मिळणारी अंतिम मुक्ती कुठे आहे?

क्व कर्ता क्व च वा भोक्ता निष्क्रियं स्फुरणं क्व वा। क्वापरोक्षं फलं वा क्व निःस्वभावस्य मे सदा

कर्ता कुठे आहे, भोगता कुठे आहे? निष्क्रिय तेज कुठे आहे, आणि दुसरं काही कुठे आहे? मला, जो नेहमीच स्वतःच्या स्वरूपाशिवाय आहे, त्याला प्रत्यक्ष अनुभव किंवा त्याचं फळ कुठे आहे?

क्व लोकं क्व मुमुक्षुर्वा क्व योगी ज्ञानवान् क्व वा। क्व बद्धः क्व च वा मुक्तः स्वस्वरूपेऽहमद्वये

जग कुठे आहे, मुक्तीची इच्छा करणारा कुठे आहे, योगी कुठे आहे, ज्ञानी कुठे आहे? माझ्या अद्वितीय स्वरूपात, बांधलेला कुठे आहे आणि मुक्त कुठे आहे?

क्व सृष्टिः क्व च संहारः क्व साध्यं क्व च साधनं। क्व साधकः क्व सिद्धिर्वा स्वस्वरूपेऽहमद्वये

सृष्टी कुठे आहे, संहार कुठे आहे, साध्य कुठे आहे, आणि साधन कुठे आहे? साधक कुठे आहे, आणि सिद्धी कुठे आहे, माझ्या अद्वितीय स्वरूपात?

क्व प्रमाता प्रमाणं वा क्व प्रमेयं क्व च प्रमा। क्व किंचित् क्व न किंचिद् वा सर्वदा विमलस्य मे

ज्ञाता कुठे आहे, ज्ञानाचं साधन कुठे आहे, जाणण्यासारखं कुठे आहे, आणि ज्ञान कुठे आहे? मला, जो नेहमीच निर्मळ आहे, त्याला काही आहे कुठे, आणि काही नाही असं कुठे?

क्व विक्षेपः क्व चैकाग्र्यं क्व निर्बोधः क्व मूढता। क्व हर्षः क्व विषादो वा सर्वदा निष्क्रियस्य मे

चित्ताची चंचलता कुठे आहे, एकाग्रता कुठे आहे, अज्ञान कुठे आहे, आणि मूढपणा कुठे आहे? मला, जो नेहमीच निष्क्रिय आहे, त्याला आनंद कुठे आहे आणि दुःख कुठे आहे?

क्व चैष व्यवहारो वा क्व च सा परमार्थता। क्व सुखं क्व च वा दुखं निर्विमर्शस्य मे सदा

हा व्यवहार कुठे आहे, आणि ती परमार्थता कुठे आहे? मला, जो नेहमीच विचाररहित आहे, त्याला सुख कुठे आहे आणि दुःख कुठे आहे?

क्व माया क्व च संसारः क्व प्रीतिर्विरतिः क्व वा। क्व जीवः क्व च तद्ब्रह्म सर्वदा विमलस्य मे

माया कुठे आहे, संसार कुठे आहे, आसक्ती किंवा विरक्ती कुठे आहे? मला, जो नेहमीच निर्मळ आहे, त्याला जीव कुठे आहे आणि ते ब्रह्म कुठे आहे?

क्व प्रवृत्तिर्निर्वृत्तिर्वा क्व मुक्तिः क्व च बन्धनं। कूटस्थनिर्विभागस्य स्वस्थस्य मम सर्वदा

कर्म कुठे आहे, निवृत्ती कुठे आहे, मुक्ती कुठे आहे, आणि बंधन कुठे आहे? मला, जो नेहमीच अचल, अखंड आणि स्वतःमध्ये स्थिर आहे, त्याला हे सर्व कुठे आहे?

क्वोपदेशः क्व वा शास्त्रं क्व शिष्यः क्व च वा गुरुः। क्व चास्ति पुरुषार्थो वा निरुपाधेः शिवस्य मे

उपदेश कुठे आहे, शास्त्र कुठे आहे, शिष्य कुठे आहे, आणि गुरु कुठे आहे? मला, जो नेहमीच उपाधिरहित शिव आहे, त्याला मनुष्याचा कोणताही हेतू कुठे आहे?

क्व चास्ति क्व च वा नास्ति क्वास्ति चैकं क्व च द्वयं। बहुनात्र किमुक्तेन किंचिन्नोत्तिष्ठते मम

अस्तित्व कुठे आहे, आणि नाही असणं कुठे आहे? एकत्व कुठे आहे, आणि द्वैत कुठे आहे? इथे जास्त काय सांगावं? माझ्यासाठी काहीच उगवत नाही.