अष्टावक्रगीता

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः। स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः

शरीर पडो किंवा उभे राहो, त्या महात्म्याला काहीही चिंता नसते; तो आपल्या स्वभावात विसावलेला असून, जन्ममृत्यूच्या फेर्‍याचा विसर पडलेला असतो.

अकिंचनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः। असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः

ज्याच्याकडे काहीच नाही, जो आपल्या इच्छेनुसार वागतो, द्वैतापासून आणि शंका कापून टाकलेला, सर्व गोष्टींमध्ये आसक्ती नसलेला—असा बुद्धिमान माणूस स्वतःच्या अस्तित्वातच आनंद मानतो.

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकांचनः। सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः

ज्याला 'माझे'पण नाही, जो माती, दगड आणि सोन्याला सारखेच मानतो, ज्याच्या हृदयातील सर्व गाठी तुटल्या आहेत आणि रज-तम दूर झाले आहे—तो स्थिरचित्त माणूस खरोखरच तेजस्वी दिसतो.

सर्वत्रानवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि। मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते

जो सर्वत्र निष्काळजी आहे, त्याच्या मनात कोणत्याही वासनांचे ठसे राहत नाहीत; मुक्त आणि समाधानी अशा आत्म्याची तुलना कोणाशी करता येईल?

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति। ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते

तो जाणतो तरीही जाणत नाही, पाहतो तरीही पाहत नाही, बोलतो तरीही बोलत नाही—सर्व वासनांपासून मुक्त अशा व्यक्तीशिवाय दुसरा कोण असू शकतो?

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते। भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः

तो भिक्षुक असो वा राजा, ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, आणि सर्व गोष्टींमध्ये चांगले-वाईट असे भेदभाव नाहीत—तोच खरा तेजस्वी असतो.

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः। निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः

पूर्णत्व पावलेल्या, निर्मळ आणि सरळ मनाच्या योग्यासाठी स्वातंत्र्य कुठे, बंधन कुठे, किंवा सत्याचा ठाम निर्णय कुठे?

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना। अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते

जो स्वतःमध्येच समाधानी आहे, ज्याला कोणतीही आशा नाही आणि दुःख नाही, त्याच्या अंतर्यात जे काही अनुभवले जाते, ते कसे आणि कोणाला सांगावे?

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च। जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे

तो झोपेत असला तरी गाढ झोपेत नाही, स्वप्नात असला तरी तिथे पडून नाही, जागृत असला तरी खऱ्या अर्थाने जागा नाही—असा स्थिरचित्त माणूस प्रत्येक क्षणी पूर्ण समाधानी असतो.

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः। सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहंकारोऽनहङ्कृतिः

ज्ञानी माणूस जरी विचारात दिसला, तरी तो मनाशी काही धरून बसत नाही; त्याच्याकडे इंद्रिये असली तरी तो जणू इंद्रियांच्या पलीकडे आहे; त्याची बुध्दी उत्तम असली तरी तो बुध्दीच्या मर्यादेत राहत नाही; त्याच्यात अहंकार असला तरी तो अहंकाराने वागत नाही.

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न संगवान्। न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किंचिन्न्न च किंचन

तो न आनंदी असतो, न दुःखी; न तटस्थ असतो, न आसक्त; न मुक्तीची इच्छा ठेवतो, न मुक्त झालेला असतो; तो काहीच नाही, आणि काहीच नसण्याचाही नाही.

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्। जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः

गोंधळात असतानाही तो गोंधळलेला नसतो; एकाग्रतेत असतानाही तो एकाग्रतेत गुंतत नाही; जडपणात असतानाही तो जड नाही; विद्वत्तेत असतानाही तो विद्वान वाटत नाही.

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः। समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम्

मुक्त झालेला, आपल्या स्वभावात स्थिर, केलेल्या व न केलेल्या गोष्टींमध्ये समाधान मानणारा, इच्छा नसल्यामुळे सर्वत्र समभाव राखणारा, तो केलेले किंवा न केलेले काहीच आठवत नाही.

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति। नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति

कोणी स्तुती केली तरी त्याला आनंद होत नाही, निंदा केली तरी राग येत नाही; मृत्यू आला तरी तो घाबरत नाही, जीवन मिळाले तरी तो हर्षावत नाही.

न धावति जनाकीर्णं नारण्यं उपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते

ज्याची बुध्दी शांत झाली आहे, तो न लोकांच्या गर्दीकडे धावतो, न एकाकी अरण्याकडे; गोष्टी जशा आहेत, जिथे आहे तिथे, तो कायम एकसारखा राहतो.

जनक उवाच॥ तत्त्वविज्ञानसन्दंशमादाय हृदयोदरात्। नाविधपरामर्शशल्योद्धारः कृतो मया

जनक म्हणाले – माझ्या हृदयाच्या गुहेतून सत्यज्ञानाची चिमटी घेऊन, मी अज्ञानाच्या स्पर्शाचे काटे काढून टाकले आहेत.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, धर्म कुठे आहे, काम कुठे आहे, अर्थ कुठे आहे, विवेक कुठे आहे? द्वैत कुठे आहे, अद्वैत कुठे आहे?

क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानमपि क्व वा। क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, भूतकाळ कुठे आहे, भविष्यकाळ कुठे आहे, किंवा वर्तमान कुठे आहे? जागा कुठे आहे, शाश्वतता कुठे आहे?

क्व चात्मा क्व च वानात्मा क्व शुभं क्वाशुभं यथा। क्व चिन्ता क्व च वाचिन्ता स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, आत्मा कुठे आहे, अनात्मा कुठे आहे, शुभ कुठे आहे, अशुभ कुठे आहे? विचार कुठे आहे, विचार नसणे कुठे आहे?

क्व स्वप्नः क्व सुषुप्तिर्वा क्व च जागरणं तथा। क्व तुरियं भयं वापि स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, स्वप्न कुठे आहे, सुषुप्ती कुठे आहे, जागृती कुठे आहे, चतुर्थ अवस्था किंवा भीती कुठे आहे?

क्व दूरं क्व समीपं वा बाह्यं क्वाभ्यन्तरं क्व वा। क्व स्थूलं क्व च वा सूक्ष्मं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, दूर कुठे आहे, जवळ कुठे आहे, बाहेर कुठे आहे, आत कुठे आहे? स्थूल कुठे आहे, सूक्ष्म कुठे आहे?

क्व मृत्युर्जीवितं वा क्व लोकाः क्वास्य क्व लौकिकं। क्व लयः क्व समाधिर्वा स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, मृत्यू कुठे आहे, जीवन कुठे आहे, लोक कुठे आहेत, सांसारिकता कुठे आहे? विलय कुठे आहे, समाधी कुठे आहे?

अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाप्यलं। अलं विज्ञानकथया विश्रान्तस्य ममात्मनि

आता धर्म, अर्थ, काम यांची चर्चा पुरे; योगाची चर्चा पुरे; ज्ञानाची चर्चा पुरे; कारण मी माझ्या आत्म्यात विश्रांती घेतली आहे.

जनक उवाच॥ क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः। क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरंजने

जनक म्हणाले – माझ्या निर्मल स्वरूपात, पंचमहाभूत कुठे आहेत, देह कुठे आहे, इंद्रिये कुठे आहेत, मन कुठे आहे? शून्यता कुठे आहे, निराशा कुठे आहे?

क्व शास्त्रं क्वात्मविज्ञानं क्व वा निर्विषयं मनः। क्व तृप्तिः क्व वितृष्णात्वं गतद्वन्द्वस्य मे सदा

मी सदा द्वंद्वाच्या पलीकडे असताना, शास्त्र कुठे आहे, आत्मज्ञान कुठे आहे, विषयरहित मन कुठे आहे? तृप्ती कुठे आहे, तृष्णा नसणे कुठे आहे?

क्व विद्या क्व च वाविद्या क्वाहं क्वेदं मम क्व वा। क्व बन्ध क्व च वा मोक्षः स्वरूपस्य क्व रूपिता

स्वरूपाच्या पलीकडे असताना, विद्या कुठे आहे, अविद्या कुठे आहे, मी कुठे आहे, हे माझं कुठे आहे? बंधन कुठे आहे, मुक्ती कुठे आहे?

क्व प्रारब्धानि कर्माणि जीवन्मुक्तिरपि क्व वा। क्व तद् विदेहकैवल्यं निर्विशेषस्य सर्वदा

सर्व भेदांपासून मुक्त असताना, प्रारब्ध कर्म कुठे आहे, जीवनात मुक्ती कुठे आहे? देह सोडून मिळणारी अंतिम मुक्ती कुठे आहे?

क्व कर्ता क्व च वा भोक्ता निष्क्रियं स्फुरणं क्व वा। क्वापरोक्षं फलं वा क्व निःस्वभावस्य मे सदा

कर्ता कुठे आहे, भोगता कुठे आहे? निष्क्रिय तेज कुठे आहे, आणि दुसरं काही कुठे आहे? मला, जो नेहमीच स्वतःच्या स्वरूपाशिवाय आहे, त्याला प्रत्यक्ष अनुभव किंवा त्याचं फळ कुठे आहे?

क्व लोकं क्व मुमुक्षुर्वा क्व योगी ज्ञानवान् क्व वा। क्व बद्धः क्व च वा मुक्तः स्वस्वरूपेऽहमद्वये

जग कुठे आहे, मुक्तीची इच्छा करणारा कुठे आहे, योगी कुठे आहे, ज्ञानी कुठे आहे? माझ्या अद्वितीय स्वरूपात, बांधलेला कुठे आहे आणि मुक्त कुठे आहे?