अष्टावक्रगीता

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढतां। निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः

मंद माणूस सत्य ऐकूनही आपली मूढता सोडत नाही; तो बाहेरून निश्चल दिसला तरी, आतून विषयांची इच्छा धरून बसलेला असतो.

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्। नाप्नोत्यवसरं कर्मं वक्तुमेव न किंचन

ज्ञानामुळे ज्याचे सर्व कर्म आपोआप सुटले आहे, तो जगाच्या नजरेत जरी काही करताना दिसला, तरी प्रत्यक्षात काहीच करीत नाही; त्याला कधीच काही करण्याची गरज वाटत नाही, आणि तो कर्माची चर्चा देखील करत नाही.

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन। निर्विकारस्य धीरस्य निरातंकस्य सर्वदा

जो नेहमीच स्थिर, निश्चल आणि निर्भय आहे, त्याच्यासाठी अंधार कुठे, प्रकाश कुठे, त्याग कुठे, किंवा काहीच कुठे? त्याला काहीच लागत नाही.

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातंकतापि वा। अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः

ज्याची स्वभावच वर्णन करता येत नाही, आणि ज्याच्यात कोणताही स्थायी गुण नाही, अशा योग्यासाठी धैर्य कुठे, विवेक कुठे, किंवा निर्भयता सुद्धा कुठे?

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि। बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किंचन

स्वर्ग नाही, नरक नाही, जिवंतपणी मुक्ती सुद्धा नाही; यापेक्षा जास्त काय सांगावे? योगाच्या दृष्टीने काहीच उरत नाही.

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति। धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम्

तो मिळवण्यासाठी काहीच मागत नाही, न मिळाल्यावर दुःखी होत नाही; स्थिरचित्त माणसाचे मन नेहमी शांत आणि अमृताने भरलेले असते.

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति। समदुःखसुखस्तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति

ज्याला काही इच्छा नाही, तो शांत माणसाची स्तुती करत नाही, वाईटाची निंदा करत नाही; सुखदुःखात समान राहून, त्याला काहीच करायचे उरलेले नाही.

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति। हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति

स्थिरचित्त माणूस या जगाचा द्वेष करत नाही, स्वतःला पाहण्याची इच्छा करत नाही; आनंद आणि राग या दोन्हींपासून मुक्त, तो ना मृत आहे ना जिवंत.

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च। निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः

मुलं, पत्नी यांच्याशी माया नाही, विषयांमध्ये इच्छा नाही, स्वतःच्या शरीराचीही चिंता नाही; अशी आशारहित बुद्धिमान व्यक्ती खऱ्या अर्थाने तेजस्वी दिसते.

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः। स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः

जो सर्वत्र समाधानी आहे, परिस्थितीनुसार वागतो, जिथे इच्छा तिथे फिरतो, जिथे रात्र पडेल तिथे झोपतो—तोच खरा स्थिरचित्त माणूस.

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः। स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः

शरीर पडो किंवा उभे राहो, त्या महात्म्याला काहीही चिंता नसते; तो आपल्या स्वभावात विसावलेला असून, जन्ममृत्यूच्या फेर्‍याचा विसर पडलेला असतो.

अकिंचनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः। असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः

ज्याच्याकडे काहीच नाही, जो आपल्या इच्छेनुसार वागतो, द्वैतापासून आणि शंका कापून टाकलेला, सर्व गोष्टींमध्ये आसक्ती नसलेला—असा बुद्धिमान माणूस स्वतःच्या अस्तित्वातच आनंद मानतो.

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकांचनः। सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः

ज्याला 'माझे'पण नाही, जो माती, दगड आणि सोन्याला सारखेच मानतो, ज्याच्या हृदयातील सर्व गाठी तुटल्या आहेत आणि रज-तम दूर झाले आहे—तो स्थिरचित्त माणूस खरोखरच तेजस्वी दिसतो.

सर्वत्रानवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि। मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते

जो सर्वत्र निष्काळजी आहे, त्याच्या मनात कोणत्याही वासनांचे ठसे राहत नाहीत; मुक्त आणि समाधानी अशा आत्म्याची तुलना कोणाशी करता येईल?

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति। ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते

तो जाणतो तरीही जाणत नाही, पाहतो तरीही पाहत नाही, बोलतो तरीही बोलत नाही—सर्व वासनांपासून मुक्त अशा व्यक्तीशिवाय दुसरा कोण असू शकतो?

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते। भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः

तो भिक्षुक असो वा राजा, ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, आणि सर्व गोष्टींमध्ये चांगले-वाईट असे भेदभाव नाहीत—तोच खरा तेजस्वी असतो.

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः। निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः

पूर्णत्व पावलेल्या, निर्मळ आणि सरळ मनाच्या योग्यासाठी स्वातंत्र्य कुठे, बंधन कुठे, किंवा सत्याचा ठाम निर्णय कुठे?

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना। अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते

जो स्वतःमध्येच समाधानी आहे, ज्याला कोणतीही आशा नाही आणि दुःख नाही, त्याच्या अंतर्यात जे काही अनुभवले जाते, ते कसे आणि कोणाला सांगावे?

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च। जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे

तो झोपेत असला तरी गाढ झोपेत नाही, स्वप्नात असला तरी तिथे पडून नाही, जागृत असला तरी खऱ्या अर्थाने जागा नाही—असा स्थिरचित्त माणूस प्रत्येक क्षणी पूर्ण समाधानी असतो.

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः। सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहंकारोऽनहङ्कृतिः

ज्ञानी माणूस जरी विचारात दिसला, तरी तो मनाशी काही धरून बसत नाही; त्याच्याकडे इंद्रिये असली तरी तो जणू इंद्रियांच्या पलीकडे आहे; त्याची बुध्दी उत्तम असली तरी तो बुध्दीच्या मर्यादेत राहत नाही; त्याच्यात अहंकार असला तरी तो अहंकाराने वागत नाही.

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न संगवान्। न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किंचिन्न्न च किंचन

तो न आनंदी असतो, न दुःखी; न तटस्थ असतो, न आसक्त; न मुक्तीची इच्छा ठेवतो, न मुक्त झालेला असतो; तो काहीच नाही, आणि काहीच नसण्याचाही नाही.

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्। जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः

गोंधळात असतानाही तो गोंधळलेला नसतो; एकाग्रतेत असतानाही तो एकाग्रतेत गुंतत नाही; जडपणात असतानाही तो जड नाही; विद्वत्तेत असतानाही तो विद्वान वाटत नाही.

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः। समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम्

मुक्त झालेला, आपल्या स्वभावात स्थिर, केलेल्या व न केलेल्या गोष्टींमध्ये समाधान मानणारा, इच्छा नसल्यामुळे सर्वत्र समभाव राखणारा, तो केलेले किंवा न केलेले काहीच आठवत नाही.

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति। नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति

कोणी स्तुती केली तरी त्याला आनंद होत नाही, निंदा केली तरी राग येत नाही; मृत्यू आला तरी तो घाबरत नाही, जीवन मिळाले तरी तो हर्षावत नाही.

न धावति जनाकीर्णं नारण्यं उपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते

ज्याची बुध्दी शांत झाली आहे, तो न लोकांच्या गर्दीकडे धावतो, न एकाकी अरण्याकडे; गोष्टी जशा आहेत, जिथे आहे तिथे, तो कायम एकसारखा राहतो.

जनक उवाच॥ तत्त्वविज्ञानसन्दंशमादाय हृदयोदरात्। नाविधपरामर्शशल्योद्धारः कृतो मया

जनक म्हणाले – माझ्या हृदयाच्या गुहेतून सत्यज्ञानाची चिमटी घेऊन, मी अज्ञानाच्या स्पर्शाचे काटे काढून टाकले आहेत.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। क्व द्वैतं क्व च वाऽद्वैतं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, धर्म कुठे आहे, काम कुठे आहे, अर्थ कुठे आहे, विवेक कुठे आहे? द्वैत कुठे आहे, अद्वैत कुठे आहे?

क्व भूतं क्व भविष्यद् वा वर्तमानमपि क्व वा। क्व देशः क्व च वा नित्यं स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, भूतकाळ कुठे आहे, भविष्यकाळ कुठे आहे, किंवा वर्तमान कुठे आहे? जागा कुठे आहे, शाश्वतता कुठे आहे?

क्व चात्मा क्व च वानात्मा क्व शुभं क्वाशुभं यथा। क्व चिन्ता क्व च वाचिन्ता स्वमहिम्नि स्थितस्य मे

माझ्या स्वतःच्या तेजात स्थिर असताना, आत्मा कुठे आहे, अनात्मा कुठे आहे, शुभ कुठे आहे, अशुभ कुठे आहे? विचार कुठे आहे, विचार नसणे कुठे आहे?