अष्टावक्रगीता

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनं। आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा

आकाशासारखा नेहमीच भेदरहित असलेल्या धीर माणसासाठी, संसार कुठे, भ्रांत कुठे, साध्य कुठे आणि साधन कुठे?

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः। अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते

जो अर्थाचा त्याग करणारा, पूर्ण आणि सहजस्वभावाचा आहे, ज्याची समाधी नैसर्गिक आणि अखंड आहे, तोच खरा विजयी आहे.

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः। भोगमोक्षनिराकांक्षी सदा सर्वत्र नीरसः

यापेक्षा जास्त काय सांगावे? ज्याला सत्य कळले आहे, जो भोग किंवा मोक्षाची इच्छा करत नाही, तो नेहमी सर्वत्र उदासीन असतो.

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृंभितं। विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते

महत्त्वाच्या तत्त्वापासून खालीपर्यंत जे जग द्वैताने फुलते, ते फक्त नावापुरतेच आहे; शुद्ध ज्ञान असलेल्या माणसासाठी मग काहीच कर्तव्य उरत नाही.

भ्रमभृतमिदं सर्वं किंचिन्नास्तीति निश्चयी। अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति

ज्याला हे सगळे, अगदी मनाची भ्रमासुद्धा, फक्त माया आहे आणि काहीच खरे नाही असे ठाम वाटते, त्याचे शुद्ध आणि न पकडता येणारे तेज आपोआप शांत होते.

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः। क्व विधिः क्व वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा

ज्याचे स्वरूप शुद्ध तेज आहे आणि जो दृश्य गोष्टींना खरे मानत नाही, त्याच्यासाठी नियम कुठे, वैराग्य कुठे, त्याग कुठे आणि शांती कुठे?

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः। क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता

जो अनंत रूपांनी झळकत आहे आणि प्रकृतीला खरे मानत नाही, त्याच्यासाठी बंधन कुठे, मोक्ष कुठे, आनंद कुठे आणि दुःख कुठे?

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते। निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः

बुद्धीपर्यंत मर्यादित असलेल्या या संसारात फक्त माया फिरते; ज्याच्या मनात 'माझे'पणा, अहंकार आणि इच्छा नाही, तो ज्ञानी तेजस्वी दिसतो.

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः। क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा

जो मुनि आत्म्याला अविनाशी आणि दुःखरहित पाहतो, त्याच्यासाठी विद्या कुठे, विश्व कुठे, देह कुठे, 'मी' आणि 'माझे' हेही कुठे?

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि। मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात्

जड मनाचा माणूस जर संयम वगैरे कर्मे सोडून देतो, तर लगेच तो मनाचे खेळ आणि निरर्थक बोलणे सुरू करतो.

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढतां। निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः

मंद माणूस सत्य ऐकूनही आपली मूढता सोडत नाही; तो बाहेरून निश्चल दिसला तरी, आतून विषयांची इच्छा धरून बसलेला असतो.

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्। नाप्नोत्यवसरं कर्मं वक्तुमेव न किंचन

ज्ञानामुळे ज्याचे सर्व कर्म आपोआप सुटले आहे, तो जगाच्या नजरेत जरी काही करताना दिसला, तरी प्रत्यक्षात काहीच करीत नाही; त्याला कधीच काही करण्याची गरज वाटत नाही, आणि तो कर्माची चर्चा देखील करत नाही.

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन। निर्विकारस्य धीरस्य निरातंकस्य सर्वदा

जो नेहमीच स्थिर, निश्चल आणि निर्भय आहे, त्याच्यासाठी अंधार कुठे, प्रकाश कुठे, त्याग कुठे, किंवा काहीच कुठे? त्याला काहीच लागत नाही.

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातंकतापि वा। अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः

ज्याची स्वभावच वर्णन करता येत नाही, आणि ज्याच्यात कोणताही स्थायी गुण नाही, अशा योग्यासाठी धैर्य कुठे, विवेक कुठे, किंवा निर्भयता सुद्धा कुठे?

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि। बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किंचन

स्वर्ग नाही, नरक नाही, जिवंतपणी मुक्ती सुद्धा नाही; यापेक्षा जास्त काय सांगावे? योगाच्या दृष्टीने काहीच उरत नाही.

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति। धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम्

तो मिळवण्यासाठी काहीच मागत नाही, न मिळाल्यावर दुःखी होत नाही; स्थिरचित्त माणसाचे मन नेहमी शांत आणि अमृताने भरलेले असते.

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति। समदुःखसुखस्तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति

ज्याला काही इच्छा नाही, तो शांत माणसाची स्तुती करत नाही, वाईटाची निंदा करत नाही; सुखदुःखात समान राहून, त्याला काहीच करायचे उरलेले नाही.

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति। हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति

स्थिरचित्त माणूस या जगाचा द्वेष करत नाही, स्वतःला पाहण्याची इच्छा करत नाही; आनंद आणि राग या दोन्हींपासून मुक्त, तो ना मृत आहे ना जिवंत.

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च। निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः

मुलं, पत्नी यांच्याशी माया नाही, विषयांमध्ये इच्छा नाही, स्वतःच्या शरीराचीही चिंता नाही; अशी आशारहित बुद्धिमान व्यक्ती खऱ्या अर्थाने तेजस्वी दिसते.

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः। स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः

जो सर्वत्र समाधानी आहे, परिस्थितीनुसार वागतो, जिथे इच्छा तिथे फिरतो, जिथे रात्र पडेल तिथे झोपतो—तोच खरा स्थिरचित्त माणूस.

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः। स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः

शरीर पडो किंवा उभे राहो, त्या महात्म्याला काहीही चिंता नसते; तो आपल्या स्वभावात विसावलेला असून, जन्ममृत्यूच्या फेर्‍याचा विसर पडलेला असतो.

अकिंचनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः। असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः

ज्याच्याकडे काहीच नाही, जो आपल्या इच्छेनुसार वागतो, द्वैतापासून आणि शंका कापून टाकलेला, सर्व गोष्टींमध्ये आसक्ती नसलेला—असा बुद्धिमान माणूस स्वतःच्या अस्तित्वातच आनंद मानतो.

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकांचनः। सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः

ज्याला 'माझे'पण नाही, जो माती, दगड आणि सोन्याला सारखेच मानतो, ज्याच्या हृदयातील सर्व गाठी तुटल्या आहेत आणि रज-तम दूर झाले आहे—तो स्थिरचित्त माणूस खरोखरच तेजस्वी दिसतो.

सर्वत्रानवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि। मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते

जो सर्वत्र निष्काळजी आहे, त्याच्या मनात कोणत्याही वासनांचे ठसे राहत नाहीत; मुक्त आणि समाधानी अशा आत्म्याची तुलना कोणाशी करता येईल?

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति। ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते

तो जाणतो तरीही जाणत नाही, पाहतो तरीही पाहत नाही, बोलतो तरीही बोलत नाही—सर्व वासनांपासून मुक्त अशा व्यक्तीशिवाय दुसरा कोण असू शकतो?

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते। भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः

तो भिक्षुक असो वा राजा, ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, आणि सर्व गोष्टींमध्ये चांगले-वाईट असे भेदभाव नाहीत—तोच खरा तेजस्वी असतो.

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः। निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः

पूर्णत्व पावलेल्या, निर्मळ आणि सरळ मनाच्या योग्यासाठी स्वातंत्र्य कुठे, बंधन कुठे, किंवा सत्याचा ठाम निर्णय कुठे?

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना। अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते

जो स्वतःमध्येच समाधानी आहे, ज्याला कोणतीही आशा नाही आणि दुःख नाही, त्याच्या अंतर्यात जे काही अनुभवले जाते, ते कसे आणि कोणाला सांगावे?

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च। जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे

तो झोपेत असला तरी गाढ झोपेत नाही, स्वप्नात असला तरी तिथे पडून नाही, जागृत असला तरी खऱ्या अर्थाने जागा नाही—असा स्थिरचित्त माणूस प्रत्येक क्षणी पूर्ण समाधानी असतो.