अष्टावक्रगीता

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते। तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते

तो समाधानी असूनही खरा समाधानी नसतो, दुःखी असूनही कधीच खचत नाही. त्याची ही अद्भुत अवस्था फक्त त्याच्यासारखेच लोक ओळखू शकतात.

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः। शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः

कर्तव्याची भावना म्हणजेच संसार; पण शहाणे लोक ती पाहतच नाहीत, कारण ते रिकाम्या स्वरूपाचे, निराकार, बदलरहित आणि दुःखरहित असतात.

अकुर्वन्नपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः। कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः

काहीही न करता, गोंधळलेल्या मनामुळे माणूस सगळीकडे अस्वस्थ असतो; पण कुशल माणूस काम करत असतानाही शांतच राहतो.

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च। सुखं वक्ति सुखं भुंक्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः

ज्याचा मन शांत आहे, तो सुखाने बसतो, सुखाने झोपतो, सुखाने येतो आणि जातो, तो सुखाने बोलतो, सुखाने खातो—व्यवहार करतानाही त्याचे मन शांतच असते.

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः। महाहृद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः स शोभते

ज्याला स्वभावतःच दुःख लागत नाही, जो इतर लोकांसारखा व्यवहार करत नाही, तो मोठ्या तळ्यासारखा हलत नाही, सगळ्या क्लेशांपासून मुक्त असा तो तेजस्वी दिसतो.

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते। प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी

मूढ माणसासाठी निवृत्तीही एक प्रकारची प्रवृत्तीच ठरते; पण शहाण्यासाठी प्रवृत्तीही निवृत्तीचेच फळ देते.

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते। देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता

संपत्तीपासून वैराग्य साधारणपणे मूढ माणसातच दिसते; पण ज्याच्या देहातील आशा संपल्या आहेत, त्याला आसक्ती कुठे आणि वैराग्य कुठे?

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा। भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी

मूढ माणसाचे मन नेहमी कल्पना किंवा अकल्पनेत गुंतलेले असते; पण जो स्वतःमध्ये स्थिर आहे, त्याचे मन विचार असो वा नसो, कुठल्याही दृश्यात अडकत नाही.

सर्वारंभेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः। न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणोऽपि कर्मणि

जो मुनि सर्व व्यवहारांत इच्छाशून्यपणे, लहान मुलासारखा वागतो, तो कितीही कर्म करत असला तरी, शुद्ध असल्यामुळे त्याला त्या कर्माचा स्पर्श लागत नाही.

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः

तोच खरा धन्य, आत्मज्ञान असलेला, जो सर्व अवस्थांमध्ये समान असतो; पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना त्याचे मन तृष्णारहित असते.

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनं। आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा

आकाशासारखा नेहमीच भेदरहित असलेल्या धीर माणसासाठी, संसार कुठे, भ्रांत कुठे, साध्य कुठे आणि साधन कुठे?

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः। अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते

जो अर्थाचा त्याग करणारा, पूर्ण आणि सहजस्वभावाचा आहे, ज्याची समाधी नैसर्गिक आणि अखंड आहे, तोच खरा विजयी आहे.

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः। भोगमोक्षनिराकांक्षी सदा सर्वत्र नीरसः

यापेक्षा जास्त काय सांगावे? ज्याला सत्य कळले आहे, जो भोग किंवा मोक्षाची इच्छा करत नाही, तो नेहमी सर्वत्र उदासीन असतो.

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृंभितं। विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते

महत्त्वाच्या तत्त्वापासून खालीपर्यंत जे जग द्वैताने फुलते, ते फक्त नावापुरतेच आहे; शुद्ध ज्ञान असलेल्या माणसासाठी मग काहीच कर्तव्य उरत नाही.

भ्रमभृतमिदं सर्वं किंचिन्नास्तीति निश्चयी। अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति

ज्याला हे सगळे, अगदी मनाची भ्रमासुद्धा, फक्त माया आहे आणि काहीच खरे नाही असे ठाम वाटते, त्याचे शुद्ध आणि न पकडता येणारे तेज आपोआप शांत होते.

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः। क्व विधिः क्व वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा

ज्याचे स्वरूप शुद्ध तेज आहे आणि जो दृश्य गोष्टींना खरे मानत नाही, त्याच्यासाठी नियम कुठे, वैराग्य कुठे, त्याग कुठे आणि शांती कुठे?

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः। क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता

जो अनंत रूपांनी झळकत आहे आणि प्रकृतीला खरे मानत नाही, त्याच्यासाठी बंधन कुठे, मोक्ष कुठे, आनंद कुठे आणि दुःख कुठे?

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते। निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः

बुद्धीपर्यंत मर्यादित असलेल्या या संसारात फक्त माया फिरते; ज्याच्या मनात 'माझे'पणा, अहंकार आणि इच्छा नाही, तो ज्ञानी तेजस्वी दिसतो.

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः। क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा

जो मुनि आत्म्याला अविनाशी आणि दुःखरहित पाहतो, त्याच्यासाठी विद्या कुठे, विश्व कुठे, देह कुठे, 'मी' आणि 'माझे' हेही कुठे?

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि। मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात्

जड मनाचा माणूस जर संयम वगैरे कर्मे सोडून देतो, तर लगेच तो मनाचे खेळ आणि निरर्थक बोलणे सुरू करतो.

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढतां। निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः

मंद माणूस सत्य ऐकूनही आपली मूढता सोडत नाही; तो बाहेरून निश्चल दिसला तरी, आतून विषयांची इच्छा धरून बसलेला असतो.

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्। नाप्नोत्यवसरं कर्मं वक्तुमेव न किंचन

ज्ञानामुळे ज्याचे सर्व कर्म आपोआप सुटले आहे, तो जगाच्या नजरेत जरी काही करताना दिसला, तरी प्रत्यक्षात काहीच करीत नाही; त्याला कधीच काही करण्याची गरज वाटत नाही, आणि तो कर्माची चर्चा देखील करत नाही.

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन। निर्विकारस्य धीरस्य निरातंकस्य सर्वदा

जो नेहमीच स्थिर, निश्चल आणि निर्भय आहे, त्याच्यासाठी अंधार कुठे, प्रकाश कुठे, त्याग कुठे, किंवा काहीच कुठे? त्याला काहीच लागत नाही.

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातंकतापि वा। अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः

ज्याची स्वभावच वर्णन करता येत नाही, आणि ज्याच्यात कोणताही स्थायी गुण नाही, अशा योग्यासाठी धैर्य कुठे, विवेक कुठे, किंवा निर्भयता सुद्धा कुठे?

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि। बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किंचन

स्वर्ग नाही, नरक नाही, जिवंतपणी मुक्ती सुद्धा नाही; यापेक्षा जास्त काय सांगावे? योगाच्या दृष्टीने काहीच उरत नाही.

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति। धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम्

तो मिळवण्यासाठी काहीच मागत नाही, न मिळाल्यावर दुःखी होत नाही; स्थिरचित्त माणसाचे मन नेहमी शांत आणि अमृताने भरलेले असते.

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति। समदुःखसुखस्तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति

ज्याला काही इच्छा नाही, तो शांत माणसाची स्तुती करत नाही, वाईटाची निंदा करत नाही; सुखदुःखात समान राहून, त्याला काहीच करायचे उरलेले नाही.

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति। हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति

स्थिरचित्त माणूस या जगाचा द्वेष करत नाही, स्वतःला पाहण्याची इच्छा करत नाही; आनंद आणि राग या दोन्हींपासून मुक्त, तो ना मृत आहे ना जिवंत.

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च। निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः

मुलं, पत्नी यांच्याशी माया नाही, विषयांमध्ये इच्छा नाही, स्वतःच्या शरीराचीही चिंता नाही; अशी आशारहित बुद्धिमान व्यक्ती खऱ्या अर्थाने तेजस्वी दिसते.