अष्टावक्रगीता

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः। पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः

कोणताही इच्छा नसलेला हरि दिसला की, इंद्रियांच्या हत्ती गप्प होतात; मग ते कितीही फूस लावली तरी, ते पळून जातात आणि काहीच करत नाहीत.

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्

ज्याचे मन समतोल आणि निःशंक आहे, तो मुक्तीच्या मागे लागत नाही; तो बघतो, ऐकतो, स्पर्श करतो, वास घेतो, खातो — आणि जसा वाटेल तसा राहतो.

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः। नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति

फक्त सत्य ऐकले की, ज्याचे मन शुद्ध आणि शांत आहे, त्याला योग्य-अयोग्य वर्तन किंवा उदासीनता काहीच दिसत नाही.

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः। शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत्

कधी काही करायचे वाटले, तेव्हा तो सरळ करतो; ते शुभ असो वा अशुभ, त्याचे वागणे लहान मुलासारखे सहज असते.

स्वातंत्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातंत्र्याल्लभते परं। स्वातंत्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातंत्र्यात् परमं पदम्

स्वातंत्र्यामुळे तो सुख मिळवतो, स्वातंत्र्यामुळेच तो सर्वोच्च स्थान गाठतो; स्वातंत्र्यामुळेच त्याला समाधान मिळते आणि स्वातंत्र्यामुळेच तो परमपदाला पोहोचतो.

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा। तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः

जेव्हा माणूस स्वतःला कर्ता किंवा भोक्ता मानत नाही, तेव्हा त्याच्या सर्व मनाच्या लाटा आपोआप शांत होतात.

उच्छृंखलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते। न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा

शहाण्याची स्थिती अगदी मोकळी आणि नैसर्गिक असली तरीही ती उजळते; पण ज्याचे मन आसक्त आहे, त्याची शांतता मात्र बनावटीची असते.

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान्। निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः

शहाणे लोक मोठ्या आनंदात रमतात, पर्वताच्या गुहांमध्ये जातात; त्यांची कल्पना नाहीशी झाली आहे, ते कुठेही बांधले गेलेले नाहीत आणि त्यांचे मन पूर्णपणे मुक्त आहे.

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियं। दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना

पंडित, देवता, तीर्थक्षेत्र, स्त्री, राजा किंवा प्रिय व्यक्ती — हे सर्व पाहून आणि नमस्कार करूनही, शहाण्याच्या मनात काहीच ठसा राहत नाही.

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः। विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक्

नोकर, मुलं, पत्नी, नातवंडं आणि नातेवाईक यांनी हसले किंवा तिरस्कार केला तरी, योगी फक्त हसतो आणि त्याच्या मनाला काहीच फरक पडत नाही.

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते। तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते

तो समाधानी असूनही खरा समाधानी नसतो, दुःखी असूनही कधीच खचत नाही. त्याची ही अद्भुत अवस्था फक्त त्याच्यासारखेच लोक ओळखू शकतात.

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः। शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः

कर्तव्याची भावना म्हणजेच संसार; पण शहाणे लोक ती पाहतच नाहीत, कारण ते रिकाम्या स्वरूपाचे, निराकार, बदलरहित आणि दुःखरहित असतात.

अकुर्वन्नपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः। कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः

काहीही न करता, गोंधळलेल्या मनामुळे माणूस सगळीकडे अस्वस्थ असतो; पण कुशल माणूस काम करत असतानाही शांतच राहतो.

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च। सुखं वक्ति सुखं भुंक्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः

ज्याचा मन शांत आहे, तो सुखाने बसतो, सुखाने झोपतो, सुखाने येतो आणि जातो, तो सुखाने बोलतो, सुखाने खातो—व्यवहार करतानाही त्याचे मन शांतच असते.

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः। महाहृद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः स शोभते

ज्याला स्वभावतःच दुःख लागत नाही, जो इतर लोकांसारखा व्यवहार करत नाही, तो मोठ्या तळ्यासारखा हलत नाही, सगळ्या क्लेशांपासून मुक्त असा तो तेजस्वी दिसतो.

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते। प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी

मूढ माणसासाठी निवृत्तीही एक प्रकारची प्रवृत्तीच ठरते; पण शहाण्यासाठी प्रवृत्तीही निवृत्तीचेच फळ देते.

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते। देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता

संपत्तीपासून वैराग्य साधारणपणे मूढ माणसातच दिसते; पण ज्याच्या देहातील आशा संपल्या आहेत, त्याला आसक्ती कुठे आणि वैराग्य कुठे?

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा। भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी

मूढ माणसाचे मन नेहमी कल्पना किंवा अकल्पनेत गुंतलेले असते; पण जो स्वतःमध्ये स्थिर आहे, त्याचे मन विचार असो वा नसो, कुठल्याही दृश्यात अडकत नाही.

सर्वारंभेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः। न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणोऽपि कर्मणि

जो मुनि सर्व व्यवहारांत इच्छाशून्यपणे, लहान मुलासारखा वागतो, तो कितीही कर्म करत असला तरी, शुद्ध असल्यामुळे त्याला त्या कर्माचा स्पर्श लागत नाही.

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः

तोच खरा धन्य, आत्मज्ञान असलेला, जो सर्व अवस्थांमध्ये समान असतो; पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना त्याचे मन तृष्णारहित असते.

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनं। आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा

आकाशासारखा नेहमीच भेदरहित असलेल्या धीर माणसासाठी, संसार कुठे, भ्रांत कुठे, साध्य कुठे आणि साधन कुठे?

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः। अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते

जो अर्थाचा त्याग करणारा, पूर्ण आणि सहजस्वभावाचा आहे, ज्याची समाधी नैसर्गिक आणि अखंड आहे, तोच खरा विजयी आहे.

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः। भोगमोक्षनिराकांक्षी सदा सर्वत्र नीरसः

यापेक्षा जास्त काय सांगावे? ज्याला सत्य कळले आहे, जो भोग किंवा मोक्षाची इच्छा करत नाही, तो नेहमी सर्वत्र उदासीन असतो.

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृंभितं। विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते

महत्त्वाच्या तत्त्वापासून खालीपर्यंत जे जग द्वैताने फुलते, ते फक्त नावापुरतेच आहे; शुद्ध ज्ञान असलेल्या माणसासाठी मग काहीच कर्तव्य उरत नाही.

भ्रमभृतमिदं सर्वं किंचिन्नास्तीति निश्चयी। अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति

ज्याला हे सगळे, अगदी मनाची भ्रमासुद्धा, फक्त माया आहे आणि काहीच खरे नाही असे ठाम वाटते, त्याचे शुद्ध आणि न पकडता येणारे तेज आपोआप शांत होते.

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः। क्व विधिः क्व वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा

ज्याचे स्वरूप शुद्ध तेज आहे आणि जो दृश्य गोष्टींना खरे मानत नाही, त्याच्यासाठी नियम कुठे, वैराग्य कुठे, त्याग कुठे आणि शांती कुठे?

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः। क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता

जो अनंत रूपांनी झळकत आहे आणि प्रकृतीला खरे मानत नाही, त्याच्यासाठी बंधन कुठे, मोक्ष कुठे, आनंद कुठे आणि दुःख कुठे?

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते। निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः

बुद्धीपर्यंत मर्यादित असलेल्या या संसारात फक्त माया फिरते; ज्याच्या मनात 'माझे'पणा, अहंकार आणि इच्छा नाही, तो ज्ञानी तेजस्वी दिसतो.

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः। क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा

जो मुनि आत्म्याला अविनाशी आणि दुःखरहित पाहतो, त्याच्यासाठी विद्या कुठे, विश्व कुठे, देह कुठे, 'मी' आणि 'माझे' हेही कुठे?