अष्टावक्रगीता

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा। धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः

जो मूर्ख फक्त सरावात गुंतलेला असतो, त्याला कर्माने मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याच्याकडे खरी समज आहे, तो भाग्यवान माणूस केवळ ज्ञानाने मुक्त आणि अचल राहतो.

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति। अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक्

जो मूर्ख ब्रह्म व्हावं असं इच्छितो, त्याला ते मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस इच्छा न ठेवता देखील परब्रह्मस्वरूपाचा होतो.

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः। एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः

मूर्ख लोक आधार नसताना सतत काही मिळवण्याच्या प्रयत्नात राहतात आणि संसार वाढवतात; पण ज्ञानी लोक या दुःखाच्या मुळाचा छेद घेतात.

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति। धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः

जो शांत व्हावं म्हणून धडपडतो, त्याला शांतता मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस तत्त्व समजून कायम शांतचित्त असतो.

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलंबते। धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम्

जो बाह्य गोष्टींना धरून बसतो, त्याला आत्म्याचं दर्शन कसं मिळणार? ज्ञानी लोक त्या गोष्टी पाहत नाहीत, ते अविनाशी आत्म्यालाच पाहतात.

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै। स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः

गोंधळलेल्या माणसाला स्वतःला आवरण्याची कुठेही सवय नसते, तो नेहमीच काहीतरी करतोच. पण ज्याला स्वतःमध्येच समाधान आहे, असा शहाणा माणूस नेहमीच सहज मुक्त असतो.

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावकोपरः। उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः

कोणी मनाच्या अवस्थांचा अनुभव घेतो, पण त्या अवस्थांचा कारणीभूत होत नाही; कोणी दोन्हीच अनुभवत नाही — म्हणून तो नेहमीच शांत राहतो.

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः। न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः

ज्यांची बुद्धी वाकडी आहे, ते शुद्ध आणि अद्वैत आत्म्याचा विचार करतात, पण मोहामुळे त्यांना तो कधीच कळत नाही, आणि ते आयुष्यभर असमाधानीच राहतात.

मुमुक्षोर्बुद्धिरालंबमन्तरेण न विद्यते। निरालंबैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा

मुक्ती हवी असलेल्या माणसाची बुद्धी नेहमीच कुठेतरी आधार घेत असते; पण ज्याची इच्छा संपली आहे, त्याची बुद्धी मात्र नेहमीच आधाररहित असते.

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः। विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये

इंद्रियांच्या आकर्षणांनी घेरलेले पाहून, घाबरलेले आणि आश्रय शोधणारे लोक एकाग्रतेसाठी पटकन त्या आलिंगनात शिरतात.

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः। पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः

कोणताही इच्छा नसलेला हरि दिसला की, इंद्रियांच्या हत्ती गप्प होतात; मग ते कितीही फूस लावली तरी, ते पळून जातात आणि काहीच करत नाहीत.

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्

ज्याचे मन समतोल आणि निःशंक आहे, तो मुक्तीच्या मागे लागत नाही; तो बघतो, ऐकतो, स्पर्श करतो, वास घेतो, खातो — आणि जसा वाटेल तसा राहतो.

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः। नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति

फक्त सत्य ऐकले की, ज्याचे मन शुद्ध आणि शांत आहे, त्याला योग्य-अयोग्य वर्तन किंवा उदासीनता काहीच दिसत नाही.

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः। शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत्

कधी काही करायचे वाटले, तेव्हा तो सरळ करतो; ते शुभ असो वा अशुभ, त्याचे वागणे लहान मुलासारखे सहज असते.

स्वातंत्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातंत्र्याल्लभते परं। स्वातंत्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातंत्र्यात् परमं पदम्

स्वातंत्र्यामुळे तो सुख मिळवतो, स्वातंत्र्यामुळेच तो सर्वोच्च स्थान गाठतो; स्वातंत्र्यामुळेच त्याला समाधान मिळते आणि स्वातंत्र्यामुळेच तो परमपदाला पोहोचतो.

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा। तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः

जेव्हा माणूस स्वतःला कर्ता किंवा भोक्ता मानत नाही, तेव्हा त्याच्या सर्व मनाच्या लाटा आपोआप शांत होतात.

उच्छृंखलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते। न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा

शहाण्याची स्थिती अगदी मोकळी आणि नैसर्गिक असली तरीही ती उजळते; पण ज्याचे मन आसक्त आहे, त्याची शांतता मात्र बनावटीची असते.

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान्। निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः

शहाणे लोक मोठ्या आनंदात रमतात, पर्वताच्या गुहांमध्ये जातात; त्यांची कल्पना नाहीशी झाली आहे, ते कुठेही बांधले गेलेले नाहीत आणि त्यांचे मन पूर्णपणे मुक्त आहे.

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियं। दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना

पंडित, देवता, तीर्थक्षेत्र, स्त्री, राजा किंवा प्रिय व्यक्ती — हे सर्व पाहून आणि नमस्कार करूनही, शहाण्याच्या मनात काहीच ठसा राहत नाही.

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः। विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक्

नोकर, मुलं, पत्नी, नातवंडं आणि नातेवाईक यांनी हसले किंवा तिरस्कार केला तरी, योगी फक्त हसतो आणि त्याच्या मनाला काहीच फरक पडत नाही.

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते। तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते

तो समाधानी असूनही खरा समाधानी नसतो, दुःखी असूनही कधीच खचत नाही. त्याची ही अद्भुत अवस्था फक्त त्याच्यासारखेच लोक ओळखू शकतात.

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः। शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः

कर्तव्याची भावना म्हणजेच संसार; पण शहाणे लोक ती पाहतच नाहीत, कारण ते रिकाम्या स्वरूपाचे, निराकार, बदलरहित आणि दुःखरहित असतात.

अकुर्वन्नपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः। कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः

काहीही न करता, गोंधळलेल्या मनामुळे माणूस सगळीकडे अस्वस्थ असतो; पण कुशल माणूस काम करत असतानाही शांतच राहतो.

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च। सुखं वक्ति सुखं भुंक्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः

ज्याचा मन शांत आहे, तो सुखाने बसतो, सुखाने झोपतो, सुखाने येतो आणि जातो, तो सुखाने बोलतो, सुखाने खातो—व्यवहार करतानाही त्याचे मन शांतच असते.

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः। महाहृद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः स शोभते

ज्याला स्वभावतःच दुःख लागत नाही, जो इतर लोकांसारखा व्यवहार करत नाही, तो मोठ्या तळ्यासारखा हलत नाही, सगळ्या क्लेशांपासून मुक्त असा तो तेजस्वी दिसतो.

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते। प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी

मूढ माणसासाठी निवृत्तीही एक प्रकारची प्रवृत्तीच ठरते; पण शहाण्यासाठी प्रवृत्तीही निवृत्तीचेच फळ देते.

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते। देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता

संपत्तीपासून वैराग्य साधारणपणे मूढ माणसातच दिसते; पण ज्याच्या देहातील आशा संपल्या आहेत, त्याला आसक्ती कुठे आणि वैराग्य कुठे?

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा। भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी

मूढ माणसाचे मन नेहमी कल्पना किंवा अकल्पनेत गुंतलेले असते; पण जो स्वतःमध्ये स्थिर आहे, त्याचे मन विचार असो वा नसो, कुठल्याही दृश्यात अडकत नाही.

सर्वारंभेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः। न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणोऽपि कर्मणि

जो मुनि सर्व व्यवहारांत इच्छाशून्यपणे, लहान मुलासारखा वागतो, तो कितीही कर्म करत असला तरी, शुद्ध असल्यामुळे त्याला त्या कर्माचा स्पर्श लागत नाही.