अष्टावक्रगीता

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः। जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते

जरी तो इतरांसारखं बोलला किंवा वागला, तरीही मुक्त, सुखी आणि समृद्ध असा तो जगात वावरत असतानाही तेजस्वी दिसतो.

नाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः। न कल्पते न जाति न शृणोति न पश्यति

जो विचार करून पूर्णपणे शांत झाला आहे, त्याच्या मनात आता काही कल्पना उरत नाहीत, तो जन्म घेत नाही, ऐकत नाही, पाहत नाही.

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः। निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः

ना चित्ताची अस्थिरता उरते, ना एकाग्रता, ना मुक्तीची इच्छा; सर्व काही कल्पना आहे हे ठरवून, मोठ्या मनाचा माणूस केवळ ब्रह्मरूपातच राहतो.

यस्यान्तः स्यादहंकारो न करोति करोति सः। निरहंकारधीरेण न किंचिदकृतं कृतम्

ज्याच्या मनात अहंकार असतो तोच काही करतो; पण ज्याचं मन अहंकाररहित आहे, त्याच्याकडून काही केलं गेलं असंही होत नाही, आणि काही राहिलं असंही होत नाही.

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितं। निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते

मुक्त माणसाचं मन ना अस्वस्थ होतं, ना समाधान पावतं, त्यात कर्तेपणाचा भाव नाही, हालचाल नाही, आशा नाही, शंका नाही — ते मन तेजस्वी असतं.

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते। निर्निमित्तमिदं किंतु निर्ध्यायेति विचेष्टते

मन ध्यानात किंवा कृतीत गुंतत नसेल, तर ते कारणाविना शांत असतं; पण तरीही ते जणू काही कारण नसताना ध्यान करतं आणि वागतं.

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढतां। अथवा याति संकोचममूढः कोऽपि मूढवत्

तत्त्वज्ञान ऐकल्यावर मंदबुद्धी माणूस गोंधळतो; किंवा गोंधळला नाही, तरी तो आकुंचित होतो, आणि जो गोंधळत नाही तोही कधी कधी गोंधळल्यासारखा दिसतो.

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशं। धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः

एकाग्रता किंवा मनावर नियंत्रण हे मूर्ख लोक खूप प्रयत्नाने करतात; पण ज्ञानी लोक कोणतेही कर्तव्य नाही असं पाहतात आणि झोपेत असल्यासारखे स्वतःच्या अवस्थेत राहतात.

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिं। तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः

प्रयत्नाने किंवा प्रयत्न न करता, मूर्ख माणसाला शांती मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस केवळ तत्त्वाची खात्री झाल्याने शांत होतो.

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपंचं निरामयं। आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः

शुद्ध, जागृत, प्रिय, पूर्ण, अनेकतेपासून मुक्त आणि दुःखरहित असलेला आत्मा, सराव करणाऱ्या लोकांना कळत नाही.

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा। धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः

जो मूर्ख फक्त सरावात गुंतलेला असतो, त्याला कर्माने मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याच्याकडे खरी समज आहे, तो भाग्यवान माणूस केवळ ज्ञानाने मुक्त आणि अचल राहतो.

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति। अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक्

जो मूर्ख ब्रह्म व्हावं असं इच्छितो, त्याला ते मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस इच्छा न ठेवता देखील परब्रह्मस्वरूपाचा होतो.

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः। एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः

मूर्ख लोक आधार नसताना सतत काही मिळवण्याच्या प्रयत्नात राहतात आणि संसार वाढवतात; पण ज्ञानी लोक या दुःखाच्या मुळाचा छेद घेतात.

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति। धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः

जो शांत व्हावं म्हणून धडपडतो, त्याला शांतता मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस तत्त्व समजून कायम शांतचित्त असतो.

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलंबते। धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम्

जो बाह्य गोष्टींना धरून बसतो, त्याला आत्म्याचं दर्शन कसं मिळणार? ज्ञानी लोक त्या गोष्टी पाहत नाहीत, ते अविनाशी आत्म्यालाच पाहतात.

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै। स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः

गोंधळलेल्या माणसाला स्वतःला आवरण्याची कुठेही सवय नसते, तो नेहमीच काहीतरी करतोच. पण ज्याला स्वतःमध्येच समाधान आहे, असा शहाणा माणूस नेहमीच सहज मुक्त असतो.

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावकोपरः। उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः

कोणी मनाच्या अवस्थांचा अनुभव घेतो, पण त्या अवस्थांचा कारणीभूत होत नाही; कोणी दोन्हीच अनुभवत नाही — म्हणून तो नेहमीच शांत राहतो.

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः। न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः

ज्यांची बुद्धी वाकडी आहे, ते शुद्ध आणि अद्वैत आत्म्याचा विचार करतात, पण मोहामुळे त्यांना तो कधीच कळत नाही, आणि ते आयुष्यभर असमाधानीच राहतात.

मुमुक्षोर्बुद्धिरालंबमन्तरेण न विद्यते। निरालंबैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा

मुक्ती हवी असलेल्या माणसाची बुद्धी नेहमीच कुठेतरी आधार घेत असते; पण ज्याची इच्छा संपली आहे, त्याची बुद्धी मात्र नेहमीच आधाररहित असते.

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः। विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये

इंद्रियांच्या आकर्षणांनी घेरलेले पाहून, घाबरलेले आणि आश्रय शोधणारे लोक एकाग्रतेसाठी पटकन त्या आलिंगनात शिरतात.

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः। पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः

कोणताही इच्छा नसलेला हरि दिसला की, इंद्रियांच्या हत्ती गप्प होतात; मग ते कितीही फूस लावली तरी, ते पळून जातात आणि काहीच करत नाहीत.

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्

ज्याचे मन समतोल आणि निःशंक आहे, तो मुक्तीच्या मागे लागत नाही; तो बघतो, ऐकतो, स्पर्श करतो, वास घेतो, खातो — आणि जसा वाटेल तसा राहतो.

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः। नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति

फक्त सत्य ऐकले की, ज्याचे मन शुद्ध आणि शांत आहे, त्याला योग्य-अयोग्य वर्तन किंवा उदासीनता काहीच दिसत नाही.

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः। शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत्

कधी काही करायचे वाटले, तेव्हा तो सरळ करतो; ते शुभ असो वा अशुभ, त्याचे वागणे लहान मुलासारखे सहज असते.

स्वातंत्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातंत्र्याल्लभते परं। स्वातंत्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातंत्र्यात् परमं पदम्

स्वातंत्र्यामुळे तो सुख मिळवतो, स्वातंत्र्यामुळेच तो सर्वोच्च स्थान गाठतो; स्वातंत्र्यामुळेच त्याला समाधान मिळते आणि स्वातंत्र्यामुळेच तो परमपदाला पोहोचतो.

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा। तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः

जेव्हा माणूस स्वतःला कर्ता किंवा भोक्ता मानत नाही, तेव्हा त्याच्या सर्व मनाच्या लाटा आपोआप शांत होतात.

उच्छृंखलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते। न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा

शहाण्याची स्थिती अगदी मोकळी आणि नैसर्गिक असली तरीही ती उजळते; पण ज्याचे मन आसक्त आहे, त्याची शांतता मात्र बनावटीची असते.

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान्। निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः

शहाणे लोक मोठ्या आनंदात रमतात, पर्वताच्या गुहांमध्ये जातात; त्यांची कल्पना नाहीशी झाली आहे, ते कुठेही बांधले गेलेले नाहीत आणि त्यांचे मन पूर्णपणे मुक्त आहे.

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियं। दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना

पंडित, देवता, तीर्थक्षेत्र, स्त्री, राजा किंवा प्रिय व्यक्ती — हे सर्व पाहून आणि नमस्कार करूनही, शहाण्याच्या मनात काहीच ठसा राहत नाही.