अष्टावक्रगीता

यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत्। अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन

जसा मी एकटा हे शरीर उजळतो, तसाच मी जगही उजळतो; म्हणून हे सर्व जग माझे आहे, किंवा काहीच माझे नाही.

स शरीरमहो विश्वं परित्यज्य मयाधुना। कुतश्चित् कौशलाद् एव परमात्मा विलोक्यते

आता शरीर आणि विश्व सोडून, काही कौशल्याने मी परमात्मा पाहतो.

यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः। आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम्

जसा लाटा, फेस आणि बुडबुडे पाण्यापासून वेगळे नाहीत, तसाच आत्म्यातून उत्पन्न झालेला विश्व आत्म्यापासून वेगळा नाही.

तन्तुमात्रो भवेद् एव पटो यद्वद् विचारितः। आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम्

जसा विचार केला तर कापड फक्त धाग्यांनी बनलेला असतो, तसा विचार केला तर हे विश्व फक्त आत्म्याच्या तत्त्वाने बनलेले आहे.

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा। तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्

जशी साखर ऊसाच्या रसापासून बनते आणि त्याने व्यापलेली असते, तसाच विश्व माझ्यापासून बनले आहे आणि अखंडपणे माझ्याने व्यापलेले आहे.

आत्मज्ञानाज्जगद् भाति आत्मज्ञानान्न भासते। रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि

आत्मज्ञानामुळे जग उजळते; आत्मज्ञान नसल्याने ते उजळत नाही. दोर्याला साप म्हणून अज्ञानाने दिसते; ज्ञानाने तो दोराच दिसतो.

प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तोऽस्म्यहं ततः। यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि

माझे स्वरूपच प्रकाश आहे; मी त्यापासून वेगळा नाही. जेव्हा विश्व उजळते, तेव्हा मीच उजळतो.

अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते। रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा

अहो! अज्ञानामुळे कल्पित विश्व माझ्यातच दिसते, जसा शिंपल्यात चांदी, दोर्यात साप किंवा सूर्यकिरणात पाणी दिसते.

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुंभो जले वीचिः कनके कटकं यथा

विश्व माझ्यातून उत्पन्न झाले आणि ते पुन्हा माझ्यातच विलीन होईल, जसा मडका मातीमध्ये, लाट पाण्यात किंवा कडे सोन्यात विलीन होते.

अहो अहं नमो मह्यं विनाशो यस्य नास्ति मे। ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तं जगन्नाशोऽपि तिष्ठतः

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण माझा विनाश नाही; ब्रह्मापासून गवतापर्यंत सर्व जग नष्ट होते, पण मी कायम आहे.

अहो अहं नमो मह्यं एकोऽहं देहवानपि। क्वचिन्न गन्ता नागन्ता व्याप्य विश्वमवस्थितः

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण शरीर असूनही मी एकटा आहे, कधीच येणारा किंवा जाणारा नाही, विश्व व्यापून सर्वत्र स्थित आहे.

अहो अहं नमो मह्यं दक्षो नास्तीह मत्समः। असंस्पृश्य शरीरेण येन विश्वं चिरं धृतम्

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण माझ्यासारखा कुशल कोणी नाही; शरीराला स्पर्श न करता मी विश्व दीर्घकाळ टिकवले आहे.

अहो अहं नमो मह्यं यस्य मे नास्ति किंचन। अथवा यस्य मे सर्वं यद् वाङ्मनसगोचरम्

अहो! मी स्वतःला नमस्कार करतो, कारण माझे काहीच नाही; किंवा, बोलता येईल आणि विचारता येईल ते सर्व माझे आहे.

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं नास्ति वास्तवं। अज्ञानाद् भाति यत्रेदं सोऽहमस्मि निरंजनः

ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञाता हे तिन्ही खरे नाहीत; अज्ञानामुळे जे काही दिसते, मी तेच निर्मळ आहे.

द्वैतमूलमहो दुःखं नान्यत्तस्याऽस्ति भेषजं। दृश्यमेतन् मृषा सर्वं एकोऽहं चिद्रसोमलः

अहो! द्वैत हे दुःखाचे मूळ आहे; त्यासाठी दुसरे औषध नाही. जे काही दिसते ते सर्व खोटे आहे; मी एकटा शुद्ध चैतन्याचा रस आहे.

बोधमात्रोऽहमज्ञानाद् उपाधिः कल्पितो मया। एवं विमृशतो नित्यं निर्विकल्पे स्थितिर्मम

मी शुद्ध जागरूकता आहे; अज्ञानामुळे मी स्वतःच सीमितपणा कल्पिला. असे सतत विचार करत राहिल्यावर माझी अवस्था नेहमीच भेदरहित राहते.

न मे बन्धोऽस्ति मोक्षो वा भ्रान्तिः शान्तो निराश्रया। अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम्

माझ्यासाठी ना बंधन आहे, ना मुक्ती, ना भ्रम; शांतता आधारविना आहे. अहो, विश्व मला स्थिर वाटते, पण प्रत्यक्षात ते माझ्यात स्थिर नाही.

सशरीरमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चितं। शुद्धचिन्मात्र आत्मा च तत्कस्मिन् कल्पनाधुना

हे शरीरासह विश्व काहीच नाही, हे निश्चित आहे. आत्मा म्हणजे शुद्ध चेतना; मग आता कल्पना कुणावर उगम पावेल?

शरीरं स्वर्गनरकौ बन्धमोक्षौ भयं तथा। कल्पनामात्रमेवैतत् किं मे कार्यं चिदात्मनः

शरीर, स्वर्ग-नरक, बंधन-मुक्ती, आणि भय—हे सगळे केवळ कल्पना आहेत. मी चेतना असल्याने मला याचा काही संबंध नाही.

अहो जनसमूहेऽपि न द्वैतं पश्यतो मम। अरण्यमिव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्यहम्

अहो, लोकांच्या गर्दीतही मला द्वैत दिसत नाही. हे माझ्यासाठी जणू जंगलासारखे झाले आहे; मग मी आनंद कुठे शोधू?

नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्। अयमेव हि मे बन्ध आसीद्या जीविते स्पृहा

मी शरीर नाही, शरीर माझे नाही; मी जीव नाही—मी चेतना आहे. जीवनाची इच्छा हेच माझे बंधन होते.

अहो भुवनकल्लोलैर्विचित्रैर्द्राक् समुत्थितं। मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते समुद्यते

अहो, जगाच्या विविध लाटा, झपाट्याने उठणाऱ्या, माझ्यात—असीम महासागरात—मनाच्या वाऱ्यामुळे उगम पावल्या.

मय्यनंतमहांभोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति। अभाग्याज्जीववणिजो जगत्पोतो विनश्वरः

माझ्यात, असीम महासागरात, मनाचा वारा शांत झाल्यावर, जीवनाचा दुर्दैवी व्यापारी असलेली जगाची नौका नष्ट होते.

मय्यनन्तमहांभोधावाश्चर्यं जीववीचयः। उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः

माझ्यात, असीम महासागरात, जीवांच्या लाटा अद्भुत आहेत; त्या उठतात, पडतात, खेळतात, आणि आपोआप विलीन होतात.

अष्टावक्र उवाच॥ अविनाशिनमात्मानं एकं विज्ञाय तत्त्वतः। तवात्मज्ञानस्य धीरस्य कथमर्थार्जने रतिः

अष्टावक्र म्हणतो: आत्मा एक आणि अविनाशी आहे हे सत्याने ओळखल्यावर, आत्मज्ञानात स्थिर असलेल्या शहाण्या व्यक्तीला संसारिक लाभाच्या मागे आसक्ती कशी राहील?

आत्माज्ञानादहो प्रीतिर्विषयभ्रमगोचरे। शुक्तेरज्ञानतो लोभो यथा रजतविभ्रमे

अहो, आत्मज्ञान नसल्यामुळे विषयांच्या भ्रमात आनंद वाटतो, जसे शुक्तीला चांदी समजून अज्ञानामुळे लोभ निर्माण होतो.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरङ्गा इव सागरे। सोऽहमस्मीति विज्ञाय किं दीन इव धावसि

ज्या ठिकाणी या लाटा समुद्रात उठतात, तिथेच विश्व उजळते. 'मी तोच आहे' हे ओळखल्यावर, तू दुःखी असल्यासारखा का धावतोस?

श्रुत्वापि शुद्धचैतन्य आत्मानमतिसुन्दरं। उपस्थेऽत्यन्तसंसक्तो मालिन्यमधिगच्छति

शुद्ध, सुंदर चेतना म्हणजे आत्मा आहे हे ऐकूनही, जो इंद्रियसुखात अत्यंत आसक्त असतो, तो मलिनता मिळवतो.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। मुनेर्जानत आश्चर्यं ममत्वमनुवर्तते

सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आणि सर्व प्राणी आत्म्यात आहेत हे जाणणाऱ्या साधूला 'माझे'पण टिकून राहते हे आश्चर्यकारक आहे.