अष्टावक्रगीता

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्। किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति

ज्याने परब्रह्म अनुभवलं, तो 'मी ब्रह्म आहे' असं विचारू शकतो; पण ज्याच्या मनात काहीच विचार नाही, जो दुसरं काहीच पाहत नाही, तो काय विचार करतो?

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ। उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम्

ज्याला मनाची अस्थिरता दिसते, तो तिला थांबवण्याचा प्रयत्न करतो; पण जो मोठ्या मनाचा आहे, ज्याचं काही साध्य करायचं नाही, तो काहीच करत नाही.

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत्। नो समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति

शहाणा माणूस जरी जगाच्या विरुद्ध वागला, आणि जगातच राहत असला, तरी त्याला ना समाधी, ना अस्थिरता, ना स्वतःचा काही तोटा असं काहीच वाटत नाही.

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः। नैव किंचित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता

जो ज्ञानी आहे, ज्याला असणं-नसणं याच्याशी काही घेणं-देणं नाही, जो इच्छारहित आणि समाधानी आहे, तो काहीच करत नाही, जरी जगाला वाटतं की तो काही करतो.

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठते सुखम्

कर्म करावं लागलं किंवा निवृत्त व्हावं लागलं, तरी शहाण्याला कधीच गोंधळ होत नाही; जे करावं लागतं, ते तो करतो आणि सुखाने राहतो.

निर्वासनो निरालंबः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः। क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्

ज्याला काहीच इच्छा नाही, कोणत्याही आधाराला धरून नाही, मुक्त आणि बांधनापासून दूर आहे, तो आपल्याच मर्जीने वागतो; पण संस्काराच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या सुक्या पानासारखा तो कधी कधी हलतो.

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादिता। स शीतलहमना नित्यं विदेह इव राजये

ज्याला संसाराचा काही संबंध नाही, त्याला कुठेही ना आनंद ना दुःख; त्याचं मन नेहमी शांत असतं, आणि तो देह नसल्यासारखा राज्य करतो.

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित्। आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः

स्वतः आनंदी आणि शांतचित्त असलेल्या ज्ञानी माणसाच्या मनात कधीच काही सोडावं असं वाटत नाही, किंवा काही गमावल्याची भावना येत नाही.

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया। प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता

ज्याचं मन आपोआप रिकामं आणि शांत असतं, त्याच्याकडून जे काही घडतं ते सहजपणे होतं; अशा ज्ञानी माणसाला ना अभिमान वाटतो ना अपमान.

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा। इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न

'हे शरीरानं केलं, मी शुद्ध स्वरूपाचा आहे' असं जो मनाशी मानतो, तो काही करत असला तरी प्रत्यक्षात काहीच करत नाही.

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः। जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते

जरी तो इतरांसारखं बोलला किंवा वागला, तरीही मुक्त, सुखी आणि समृद्ध असा तो जगात वावरत असतानाही तेजस्वी दिसतो.

नाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः। न कल्पते न जाति न शृणोति न पश्यति

जो विचार करून पूर्णपणे शांत झाला आहे, त्याच्या मनात आता काही कल्पना उरत नाहीत, तो जन्म घेत नाही, ऐकत नाही, पाहत नाही.

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः। निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः

ना चित्ताची अस्थिरता उरते, ना एकाग्रता, ना मुक्तीची इच्छा; सर्व काही कल्पना आहे हे ठरवून, मोठ्या मनाचा माणूस केवळ ब्रह्मरूपातच राहतो.

यस्यान्तः स्यादहंकारो न करोति करोति सः। निरहंकारधीरेण न किंचिदकृतं कृतम्

ज्याच्या मनात अहंकार असतो तोच काही करतो; पण ज्याचं मन अहंकाररहित आहे, त्याच्याकडून काही केलं गेलं असंही होत नाही, आणि काही राहिलं असंही होत नाही.

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितं। निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते

मुक्त माणसाचं मन ना अस्वस्थ होतं, ना समाधान पावतं, त्यात कर्तेपणाचा भाव नाही, हालचाल नाही, आशा नाही, शंका नाही — ते मन तेजस्वी असतं.

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते। निर्निमित्तमिदं किंतु निर्ध्यायेति विचेष्टते

मन ध्यानात किंवा कृतीत गुंतत नसेल, तर ते कारणाविना शांत असतं; पण तरीही ते जणू काही कारण नसताना ध्यान करतं आणि वागतं.

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढतां। अथवा याति संकोचममूढः कोऽपि मूढवत्

तत्त्वज्ञान ऐकल्यावर मंदबुद्धी माणूस गोंधळतो; किंवा गोंधळला नाही, तरी तो आकुंचित होतो, आणि जो गोंधळत नाही तोही कधी कधी गोंधळल्यासारखा दिसतो.

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशं। धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः

एकाग्रता किंवा मनावर नियंत्रण हे मूर्ख लोक खूप प्रयत्नाने करतात; पण ज्ञानी लोक कोणतेही कर्तव्य नाही असं पाहतात आणि झोपेत असल्यासारखे स्वतःच्या अवस्थेत राहतात.

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिं। तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः

प्रयत्नाने किंवा प्रयत्न न करता, मूर्ख माणसाला शांती मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस केवळ तत्त्वाची खात्री झाल्याने शांत होतो.

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपंचं निरामयं। आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः

शुद्ध, जागृत, प्रिय, पूर्ण, अनेकतेपासून मुक्त आणि दुःखरहित असलेला आत्मा, सराव करणाऱ्या लोकांना कळत नाही.

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा। धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः

जो मूर्ख फक्त सरावात गुंतलेला असतो, त्याला कर्माने मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याच्याकडे खरी समज आहे, तो भाग्यवान माणूस केवळ ज्ञानाने मुक्त आणि अचल राहतो.

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति। अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक्

जो मूर्ख ब्रह्म व्हावं असं इच्छितो, त्याला ते मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस इच्छा न ठेवता देखील परब्रह्मस्वरूपाचा होतो.

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः। एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः

मूर्ख लोक आधार नसताना सतत काही मिळवण्याच्या प्रयत्नात राहतात आणि संसार वाढवतात; पण ज्ञानी लोक या दुःखाच्या मुळाचा छेद घेतात.

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति। धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः

जो शांत व्हावं म्हणून धडपडतो, त्याला शांतता मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस तत्त्व समजून कायम शांतचित्त असतो.

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलंबते। धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम्

जो बाह्य गोष्टींना धरून बसतो, त्याला आत्म्याचं दर्शन कसं मिळणार? ज्ञानी लोक त्या गोष्टी पाहत नाहीत, ते अविनाशी आत्म्यालाच पाहतात.

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै। स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः

गोंधळलेल्या माणसाला स्वतःला आवरण्याची कुठेही सवय नसते, तो नेहमीच काहीतरी करतोच. पण ज्याला स्वतःमध्येच समाधान आहे, असा शहाणा माणूस नेहमीच सहज मुक्त असतो.

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावकोपरः। उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः

कोणी मनाच्या अवस्थांचा अनुभव घेतो, पण त्या अवस्थांचा कारणीभूत होत नाही; कोणी दोन्हीच अनुभवत नाही — म्हणून तो नेहमीच शांत राहतो.

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः। न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः

ज्यांची बुद्धी वाकडी आहे, ते शुद्ध आणि अद्वैत आत्म्याचा विचार करतात, पण मोहामुळे त्यांना तो कधीच कळत नाही, आणि ते आयुष्यभर असमाधानीच राहतात.

मुमुक्षोर्बुद्धिरालंबमन्तरेण न विद्यते। निरालंबैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा

मुक्ती हवी असलेल्या माणसाची बुद्धी नेहमीच कुठेतरी आधार घेत असते; पण ज्याची इच्छा संपली आहे, त्याची बुद्धी मात्र नेहमीच आधाररहित असते.