अष्टावक्रगीता

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः। वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः

गोंधळ संपला आणि आपली खरी ओळख स्वीकारली, की ज्यांची दृष्टी स्वच्छ आहे, ते दुःखातून मुक्त होऊन तेजस्वी दिसतात.

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः। इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्

हे सगळं जग फक्त कल्पना आहे; आत्मा कायमस्वरूपी आणि मुक्त आहे. हे ज्याला समजलं, तो शहाणा माणूस लहान मुलासारखा सराव का करील?

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ। निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम्

आत्मा म्हणजेच ब्रह्म आहे, आणि असणं-नसणं हे सगळं मनाची कल्पना आहे, हे ज्याने ठरवलं, त्या इच्छा नसलेल्या माणसाला काय कळतं, काय बोलावं, किंवा काय करावं असं वाटतं?

अयं सोऽहमयं नाहं इति क्षीणा विकल्पना। सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः

'मी हा आहे, मी हा नाही' असे विचार संपले आणि सर्व काही आत्माच आहे हे समजलं, की योगी शांतपणे गप्प बसतो.

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता। न सुखं न च वा दुःखं उपशान्तस्य योगिनः

शांत योग्याला ना चित्ताची अस्थिरता असते, ना एकाग्रता; ना जास्त समज, ना अज्ञान; ना सुख, ना दुःख.

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने। निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः

राजेपण असो वा भिक्षेची अवस्था, मिळकत असो वा तोटा, माणसांत असो वा जंगलात, ज्याचा स्वभाव भेदरहित आहे त्या योग्याला काहीच फरक पडत नाही.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः

धर्म कुठे, काम कुठे, संपत्ती कुठे, विवेक कुठे? ज्याने द्वैत सोडलं, त्या योग्याला 'हे केलं, ते नाही' असं काहीच वाटत नाही.

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रंजना। यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः

काहीच करायचं उरलेलं नाही, ना मनात काही आनंद आहे; ज्या योग्याला जगातच मुक्ती मिळाली, त्याचं आयुष्य जसं आहे तसंच चालतं.

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता। सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः

मोह कुठे, जग कुठे, ध्यान कुठे, मुक्ती कुठे? ज्याचं मन सर्व विचारांच्या पलीकडे शांत झालं, त्याच्यासाठी हे काहीच उरत नाही.

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै। निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति

ज्याने हे जग पाहिलं, तो म्हणू शकतो 'हे नाहीये'; पण ज्याला काहीही इच्छा नाही, तो काही करतो, पण पाहूनही काही पाहत नाही.

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्। किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति

ज्याने परब्रह्म अनुभवलं, तो 'मी ब्रह्म आहे' असं विचारू शकतो; पण ज्याच्या मनात काहीच विचार नाही, जो दुसरं काहीच पाहत नाही, तो काय विचार करतो?

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ। उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम्

ज्याला मनाची अस्थिरता दिसते, तो तिला थांबवण्याचा प्रयत्न करतो; पण जो मोठ्या मनाचा आहे, ज्याचं काही साध्य करायचं नाही, तो काहीच करत नाही.

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत्। नो समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति

शहाणा माणूस जरी जगाच्या विरुद्ध वागला, आणि जगातच राहत असला, तरी त्याला ना समाधी, ना अस्थिरता, ना स्वतःचा काही तोटा असं काहीच वाटत नाही.

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः। नैव किंचित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता

जो ज्ञानी आहे, ज्याला असणं-नसणं याच्याशी काही घेणं-देणं नाही, जो इच्छारहित आणि समाधानी आहे, तो काहीच करत नाही, जरी जगाला वाटतं की तो काही करतो.

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठते सुखम्

कर्म करावं लागलं किंवा निवृत्त व्हावं लागलं, तरी शहाण्याला कधीच गोंधळ होत नाही; जे करावं लागतं, ते तो करतो आणि सुखाने राहतो.

निर्वासनो निरालंबः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः। क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्

ज्याला काहीच इच्छा नाही, कोणत्याही आधाराला धरून नाही, मुक्त आणि बांधनापासून दूर आहे, तो आपल्याच मर्जीने वागतो; पण संस्काराच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या सुक्या पानासारखा तो कधी कधी हलतो.

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादिता। स शीतलहमना नित्यं विदेह इव राजये

ज्याला संसाराचा काही संबंध नाही, त्याला कुठेही ना आनंद ना दुःख; त्याचं मन नेहमी शांत असतं, आणि तो देह नसल्यासारखा राज्य करतो.

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित्। आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः

स्वतः आनंदी आणि शांतचित्त असलेल्या ज्ञानी माणसाच्या मनात कधीच काही सोडावं असं वाटत नाही, किंवा काही गमावल्याची भावना येत नाही.

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया। प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता

ज्याचं मन आपोआप रिकामं आणि शांत असतं, त्याच्याकडून जे काही घडतं ते सहजपणे होतं; अशा ज्ञानी माणसाला ना अभिमान वाटतो ना अपमान.

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा। इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न

'हे शरीरानं केलं, मी शुद्ध स्वरूपाचा आहे' असं जो मनाशी मानतो, तो काही करत असला तरी प्रत्यक्षात काहीच करत नाही.

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः। जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते

जरी तो इतरांसारखं बोलला किंवा वागला, तरीही मुक्त, सुखी आणि समृद्ध असा तो जगात वावरत असतानाही तेजस्वी दिसतो.

नाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः। न कल्पते न जाति न शृणोति न पश्यति

जो विचार करून पूर्णपणे शांत झाला आहे, त्याच्या मनात आता काही कल्पना उरत नाहीत, तो जन्म घेत नाही, ऐकत नाही, पाहत नाही.

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः। निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः

ना चित्ताची अस्थिरता उरते, ना एकाग्रता, ना मुक्तीची इच्छा; सर्व काही कल्पना आहे हे ठरवून, मोठ्या मनाचा माणूस केवळ ब्रह्मरूपातच राहतो.

यस्यान्तः स्यादहंकारो न करोति करोति सः। निरहंकारधीरेण न किंचिदकृतं कृतम्

ज्याच्या मनात अहंकार असतो तोच काही करतो; पण ज्याचं मन अहंकाररहित आहे, त्याच्याकडून काही केलं गेलं असंही होत नाही, आणि काही राहिलं असंही होत नाही.

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितं। निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते

मुक्त माणसाचं मन ना अस्वस्थ होतं, ना समाधान पावतं, त्यात कर्तेपणाचा भाव नाही, हालचाल नाही, आशा नाही, शंका नाही — ते मन तेजस्वी असतं.

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते। निर्निमित्तमिदं किंतु निर्ध्यायेति विचेष्टते

मन ध्यानात किंवा कृतीत गुंतत नसेल, तर ते कारणाविना शांत असतं; पण तरीही ते जणू काही कारण नसताना ध्यान करतं आणि वागतं.

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढतां। अथवा याति संकोचममूढः कोऽपि मूढवत्

तत्त्वज्ञान ऐकल्यावर मंदबुद्धी माणूस गोंधळतो; किंवा गोंधळला नाही, तरी तो आकुंचित होतो, आणि जो गोंधळत नाही तोही कधी कधी गोंधळल्यासारखा दिसतो.

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशं। धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः

एकाग्रता किंवा मनावर नियंत्रण हे मूर्ख लोक खूप प्रयत्नाने करतात; पण ज्ञानी लोक कोणतेही कर्तव्य नाही असं पाहतात आणि झोपेत असल्यासारखे स्वतःच्या अवस्थेत राहतात.

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिं। तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः

प्रयत्नाने किंवा प्रयत्न न करता, मूर्ख माणसाला शांती मिळत नाही; पण ज्ञानी माणूस केवळ तत्त्वाची खात्री झाल्याने शांत होतो.