अष्टावक्रगीता

न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता। नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे

त्याला ना हिंसा असते, ना करुणा, ना गर्व, ना निराशा; ना आश्चर्य, ना हलचल—ज्याचा संसार संपला आहे, तो असा असतो.

न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः। असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते

मुक्त व्यक्ती विषयांचा द्वेष करत नाही, आणि त्यांना आसक्तही होत नाही; त्याचं मन नेहमी निर्लिप्त असतं, मिळालेलं किंवा न मिळालेलं तो स्वीकारतो.

समाधानसमाधानहिताहितविकल्पनाः। शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः

एकाग्रता, अनएकाग्रता, चांगलं-वाईट यांचे विचार—त्याचं मन रिकामं असतं, काहीच माहिती नसतं, तो एकाकीपणात स्थिर असतो.

निर्ममो निरहंकारो न किंचिदिति निश्चितः। अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न

तो निःस्वार्थ, अहंकाररहित, 'माझं काहीच नाही' असा ठाम विश्वास असतो; सर्व आशा आतून गळून गेल्या आहेत, तो करत असला तरी काहीच करत नाही.

मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः। दशां कामपि संप्राप्तो भवेद् गलितमानसः

मनाचा प्रकाश, भ्रम, स्वप्नातील जडपणा यापासून मुक्त, तो ज्या अवस्थेत पोहोचतो, त्याचं मन पूर्णपणे विरघळलेलं असतं.

अष्टावक्र उवाच॥ यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः। तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे

अष्टावक्र म्हणतो: जागृती येईपर्यंत भ्रम स्वप्नासारखा असतो; ज्याचं स्वरूप आनंदमय, शांत आणि तेजस्वी आहे, त्याला मी नमस्कार करतो.

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान्। न हि सर्वपरित्याजमन्तरेण सुखी भवेत्

सर्व संपत्ती मिळवून, भरपूर सुख भोगता येतं; पण पूर्णपणे सर्व काही सोडल्याशिवाय खरा आनंद मिळत नाही.

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः। कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम्

कर्तव्याच्या दुःखाच्या सूर्याने ज्याचं अंतरात्मा जळलं आहे, त्याला शांतीच्या अमृतधारेशिवाय सुख कसं मिळणार?

भवोऽयं भावनामात्रो न किंचित् परमर्थतः। नास्त्यभावः स्वभावनां भावाभावविभाविनाम्

हे अस्तित्व फक्त कल्पना आहे, प्रत्यक्षात काहीच नाही; ज्यांना असण्याचा आणि नसण्याचा फरक कळतो, त्यांना त्यांच्या स्वरूपाचा अभाव नाही.

न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदं। निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरंजनम्

आत्म्याची अवस्था ना दूर आहे, ना कुठे लहान आहे; ती सहज मिळते, तिथे काही भेद नाहीत, कसलाही प्रयत्न लागत नाही, ती कायम एकसारखी आणि निर्मळ आहे.

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः। वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः

गोंधळ संपला आणि आपली खरी ओळख स्वीकारली, की ज्यांची दृष्टी स्वच्छ आहे, ते दुःखातून मुक्त होऊन तेजस्वी दिसतात.

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः। इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्

हे सगळं जग फक्त कल्पना आहे; आत्मा कायमस्वरूपी आणि मुक्त आहे. हे ज्याला समजलं, तो शहाणा माणूस लहान मुलासारखा सराव का करील?

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ। निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम्

आत्मा म्हणजेच ब्रह्म आहे, आणि असणं-नसणं हे सगळं मनाची कल्पना आहे, हे ज्याने ठरवलं, त्या इच्छा नसलेल्या माणसाला काय कळतं, काय बोलावं, किंवा काय करावं असं वाटतं?

अयं सोऽहमयं नाहं इति क्षीणा विकल्पना। सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः

'मी हा आहे, मी हा नाही' असे विचार संपले आणि सर्व काही आत्माच आहे हे समजलं, की योगी शांतपणे गप्प बसतो.

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता। न सुखं न च वा दुःखं उपशान्तस्य योगिनः

शांत योग्याला ना चित्ताची अस्थिरता असते, ना एकाग्रता; ना जास्त समज, ना अज्ञान; ना सुख, ना दुःख.

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने। निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः

राजेपण असो वा भिक्षेची अवस्था, मिळकत असो वा तोटा, माणसांत असो वा जंगलात, ज्याचा स्वभाव भेदरहित आहे त्या योग्याला काहीच फरक पडत नाही.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः

धर्म कुठे, काम कुठे, संपत्ती कुठे, विवेक कुठे? ज्याने द्वैत सोडलं, त्या योग्याला 'हे केलं, ते नाही' असं काहीच वाटत नाही.

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रंजना। यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः

काहीच करायचं उरलेलं नाही, ना मनात काही आनंद आहे; ज्या योग्याला जगातच मुक्ती मिळाली, त्याचं आयुष्य जसं आहे तसंच चालतं.

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता। सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः

मोह कुठे, जग कुठे, ध्यान कुठे, मुक्ती कुठे? ज्याचं मन सर्व विचारांच्या पलीकडे शांत झालं, त्याच्यासाठी हे काहीच उरत नाही.

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै। निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति

ज्याने हे जग पाहिलं, तो म्हणू शकतो 'हे नाहीये'; पण ज्याला काहीही इच्छा नाही, तो काही करतो, पण पाहूनही काही पाहत नाही.

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्। किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति

ज्याने परब्रह्म अनुभवलं, तो 'मी ब्रह्म आहे' असं विचारू शकतो; पण ज्याच्या मनात काहीच विचार नाही, जो दुसरं काहीच पाहत नाही, तो काय विचार करतो?

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ। उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम्

ज्याला मनाची अस्थिरता दिसते, तो तिला थांबवण्याचा प्रयत्न करतो; पण जो मोठ्या मनाचा आहे, ज्याचं काही साध्य करायचं नाही, तो काहीच करत नाही.

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत्। नो समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति

शहाणा माणूस जरी जगाच्या विरुद्ध वागला, आणि जगातच राहत असला, तरी त्याला ना समाधी, ना अस्थिरता, ना स्वतःचा काही तोटा असं काहीच वाटत नाही.

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः। नैव किंचित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता

जो ज्ञानी आहे, ज्याला असणं-नसणं याच्याशी काही घेणं-देणं नाही, जो इच्छारहित आणि समाधानी आहे, तो काहीच करत नाही, जरी जगाला वाटतं की तो काही करतो.

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठते सुखम्

कर्म करावं लागलं किंवा निवृत्त व्हावं लागलं, तरी शहाण्याला कधीच गोंधळ होत नाही; जे करावं लागतं, ते तो करतो आणि सुखाने राहतो.

निर्वासनो निरालंबः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः। क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत्

ज्याला काहीच इच्छा नाही, कोणत्याही आधाराला धरून नाही, मुक्त आणि बांधनापासून दूर आहे, तो आपल्याच मर्जीने वागतो; पण संस्काराच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या सुक्या पानासारखा तो कधी कधी हलतो.

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादिता। स शीतलहमना नित्यं विदेह इव राजये

ज्याला संसाराचा काही संबंध नाही, त्याला कुठेही ना आनंद ना दुःख; त्याचं मन नेहमी शांत असतं, आणि तो देह नसल्यासारखा राज्य करतो.

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित्। आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः

स्वतः आनंदी आणि शांतचित्त असलेल्या ज्ञानी माणसाच्या मनात कधीच काही सोडावं असं वाटत नाही, किंवा काही गमावल्याची भावना येत नाही.

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया। प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता

ज्याचं मन आपोआप रिकामं आणि शांत असतं, त्याच्याकडून जे काही घडतं ते सहजपणे होतं; अशा ज्ञानी माणसाला ना अभिमान वाटतो ना अपमान.