अष्टावक्रगीता

धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा। कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि

धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, जीवन किंवा मृत्यू—उदार मनाच्या व्यक्तीला स्वीकार किंवा नकाराची भावना नसते.

वांछा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ। यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम्

विश्वाचा अंत झाला तरी त्याला काही इच्छा नसते, आणि जग चालू आहे म्हणून त्याला काही द्वेषही नसतो. तो जसा जगतो, तसा सुखात आणि धन्यपणात राहतो.

कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्नस्ते यथा सुखम्

या ज्ञानामुळे पूर्ण झालेला, विचार गळून गेलेला, जो साध्य झाला आहे, तो पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, जसा आहे तसा सुखात राहतो.

शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च। न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे

त्याची नजर रिकामी असते, कृती व्यर्थ असते, आणि इंद्रिये दुर्बल असतात; ज्याचा संसाराचा समुद्र आटला आहे, त्याला ना आसक्ती असते ना विरक्ती.

न जगर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति। अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः

तो जागत नाही, झोपत नाही, डोळे उघडत नाही, बंद करत नाही; अहो, मुक्त मनाचा हा अद्भुत अवस्थेत कुठेतरी निवांत राहतो.

सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः। समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते

तो सर्वत्र शांत आणि स्वतःमध्ये स्थिर दिसतो, सर्वत्र निर्मळ मनाने असतो; सर्व इच्छा सोडून, मुक्त झालेला, तो सर्वत्र तेजाने चमकतो.

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् गृण्हन् वदन् व्रजन्। ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः

पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, घेताना, बोलताना, चालताना—कृती आणि अकृतीपासून मुक्त, तो महात्मा खऱ्या अर्थाने मुक्त आहे.

न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृण्हाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः

तो निंदा करत नाही, स्तुतीही करत नाही; आनंदित होत नाही, रागावत नाही; देत नाही, घेत नाही—मुक्त झालेला, तो सर्वत्र उदास असतो.

सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितं। अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः

प्रेमाने भरलेल्या स्त्रीला पाहिलं किंवा मृत्यू समोर आला तरी त्याचं मन विचलित होत नाही; तो स्वतःमध्ये स्थिर असतो—असा मुक्त महात्मा आहे.

सुखे दुःखे नरे नार्यां संपत्सु विपत्सु च। विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः

सुख-दुःखात, पुरुष किंवा स्त्रीमध्ये, संपत्ती किंवा विपत्तीमध्ये, समदृष्टी असलेल्या ज्ञानी व्यक्तीसाठी काहीच फरक नसतो.

न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता। नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे

त्याला ना हिंसा असते, ना करुणा, ना गर्व, ना निराशा; ना आश्चर्य, ना हलचल—ज्याचा संसार संपला आहे, तो असा असतो.

न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः। असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते

मुक्त व्यक्ती विषयांचा द्वेष करत नाही, आणि त्यांना आसक्तही होत नाही; त्याचं मन नेहमी निर्लिप्त असतं, मिळालेलं किंवा न मिळालेलं तो स्वीकारतो.

समाधानसमाधानहिताहितविकल्पनाः। शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः

एकाग्रता, अनएकाग्रता, चांगलं-वाईट यांचे विचार—त्याचं मन रिकामं असतं, काहीच माहिती नसतं, तो एकाकीपणात स्थिर असतो.

निर्ममो निरहंकारो न किंचिदिति निश्चितः। अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न

तो निःस्वार्थ, अहंकाररहित, 'माझं काहीच नाही' असा ठाम विश्वास असतो; सर्व आशा आतून गळून गेल्या आहेत, तो करत असला तरी काहीच करत नाही.

मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः। दशां कामपि संप्राप्तो भवेद् गलितमानसः

मनाचा प्रकाश, भ्रम, स्वप्नातील जडपणा यापासून मुक्त, तो ज्या अवस्थेत पोहोचतो, त्याचं मन पूर्णपणे विरघळलेलं असतं.

अष्टावक्र उवाच॥ यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः। तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे

अष्टावक्र म्हणतो: जागृती येईपर्यंत भ्रम स्वप्नासारखा असतो; ज्याचं स्वरूप आनंदमय, शांत आणि तेजस्वी आहे, त्याला मी नमस्कार करतो.

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान्। न हि सर्वपरित्याजमन्तरेण सुखी भवेत्

सर्व संपत्ती मिळवून, भरपूर सुख भोगता येतं; पण पूर्णपणे सर्व काही सोडल्याशिवाय खरा आनंद मिळत नाही.

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः। कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम्

कर्तव्याच्या दुःखाच्या सूर्याने ज्याचं अंतरात्मा जळलं आहे, त्याला शांतीच्या अमृतधारेशिवाय सुख कसं मिळणार?

भवोऽयं भावनामात्रो न किंचित् परमर्थतः। नास्त्यभावः स्वभावनां भावाभावविभाविनाम्

हे अस्तित्व फक्त कल्पना आहे, प्रत्यक्षात काहीच नाही; ज्यांना असण्याचा आणि नसण्याचा फरक कळतो, त्यांना त्यांच्या स्वरूपाचा अभाव नाही.

न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदं। निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरंजनम्

आत्म्याची अवस्था ना दूर आहे, ना कुठे लहान आहे; ती सहज मिळते, तिथे काही भेद नाहीत, कसलाही प्रयत्न लागत नाही, ती कायम एकसारखी आणि निर्मळ आहे.

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः। वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः

गोंधळ संपला आणि आपली खरी ओळख स्वीकारली, की ज्यांची दृष्टी स्वच्छ आहे, ते दुःखातून मुक्त होऊन तेजस्वी दिसतात.

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः। इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्

हे सगळं जग फक्त कल्पना आहे; आत्मा कायमस्वरूपी आणि मुक्त आहे. हे ज्याला समजलं, तो शहाणा माणूस लहान मुलासारखा सराव का करील?

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ। निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम्

आत्मा म्हणजेच ब्रह्म आहे, आणि असणं-नसणं हे सगळं मनाची कल्पना आहे, हे ज्याने ठरवलं, त्या इच्छा नसलेल्या माणसाला काय कळतं, काय बोलावं, किंवा काय करावं असं वाटतं?

अयं सोऽहमयं नाहं इति क्षीणा विकल्पना। सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः

'मी हा आहे, मी हा नाही' असे विचार संपले आणि सर्व काही आत्माच आहे हे समजलं, की योगी शांतपणे गप्प बसतो.

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता। न सुखं न च वा दुःखं उपशान्तस्य योगिनः

शांत योग्याला ना चित्ताची अस्थिरता असते, ना एकाग्रता; ना जास्त समज, ना अज्ञान; ना सुख, ना दुःख.

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने। निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः

राजेपण असो वा भिक्षेची अवस्था, मिळकत असो वा तोटा, माणसांत असो वा जंगलात, ज्याचा स्वभाव भेदरहित आहे त्या योग्याला काहीच फरक पडत नाही.

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता। इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः

धर्म कुठे, काम कुठे, संपत्ती कुठे, विवेक कुठे? ज्याने द्वैत सोडलं, त्या योग्याला 'हे केलं, ते नाही' असं काहीच वाटत नाही.

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रंजना। यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः

काहीच करायचं उरलेलं नाही, ना मनात काही आनंद आहे; ज्या योग्याला जगातच मुक्ती मिळाली, त्याचं आयुष्य जसं आहे तसंच चालतं.

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता। सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः

मोह कुठे, जग कुठे, ध्यान कुठे, मुक्ती कुठे? ज्याचं मन सर्व विचारांच्या पलीकडे शांत झालं, त्याच्यासाठी हे काहीच उरत नाही.