अष्टावक्रगीता

हेयोपादेयता तावत्संसारविटपांकुरः। स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम्

स्वीकारणे आणि नाकारण्याची भावना तितकीच टिकते, जितकी इच्छा जिवंत असते—ती संसाराचा अंकुर आहे—शुद्ध विचाराची अवस्था येईपर्यंत.

प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि। निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः

कृतीत आसक्ती निर्माण होते, निष्क्रियतेत द्वेष; पण द्वंद्वमुक्त ज्ञानी बालकासारखा स्थिर राहतो.

हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया। वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति

रागी दुःख टाळण्यासाठी संसार सोडायचा प्रयत्न करतो; पण विरक्त, दुःखमुक्त असल्याने, संसारातही त्रास होत नाही.

यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा। न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ

ज्याला मोक्षातही अभिमान आहे, आणि शरीरात 'माझे' अशी भावना आहे, तो ना ज्ञानी ना योगी—फक्त दुःखाचा भागी आहे.

हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा। तथापि न तव स्वाथ्यं सर्वविस्मरणादृते

शिव, विष्णू किंवा ब्रह्मा जरी तुला शिकवले, तरी सर्व विसरल्याशिवाय तुला स्वतःची शांती मिळणार नाही.

अष्टावक्र उवाच॥ तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा। तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यं एकाकी रमते तु यः

अष्टावक्र म्हणाले: ज्याने ज्ञानाचा आणि योगाभ्यासाचा फल मिळवला आहे, ज्याची इंद्रिये नेहमी शुद्ध आणि तृप्त आहेत, तो एकटा आनंदात रमतो.

न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञा हन्त खिद्यति। यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्

या जगात तत्त्वज्ञानी कधीच दुःखी होत नाही, कारण त्याच्यामुळेच हे सर्व ब्रह्मांड पूर्ण झाले आहे.

न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निंबपल्लवाः

जो स्वतःमध्ये आनंदी आहे, त्याला विषय कधीच सुख देत नाहीत; जसे सल्कीच्या पानांवर प्रेम असलेल्या हत्तीला निम्बाच्या पानांची आवड नसते.

यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासिता। अभुक्तेषु निराकांक्षी तदृशो भवदुर्लभः

जो भोग घेताना प्रभावित होत नाही, आणि न मिळाल्यावर इच्छा करत नाही, असा मनुष्य फार दुर्मिळ आहे.

बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते। भोगमोक्षनिराकांक्षी विरलो हि महाशयः

या संसारात काहींना भोगाची, काहींना मोक्षाची इच्छा असते; पण भोग आणि मोक्ष दोन्हीपासून मुक्त असलेला महात्मा फारच दुर्मिळ आहे.

धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा। कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि

धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, जीवन किंवा मृत्यू—उदार मनाच्या व्यक्तीला स्वीकार किंवा नकाराची भावना नसते.

वांछा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ। यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम्

विश्वाचा अंत झाला तरी त्याला काही इच्छा नसते, आणि जग चालू आहे म्हणून त्याला काही द्वेषही नसतो. तो जसा जगतो, तसा सुखात आणि धन्यपणात राहतो.

कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्नस्ते यथा सुखम्

या ज्ञानामुळे पूर्ण झालेला, विचार गळून गेलेला, जो साध्य झाला आहे, तो पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, जसा आहे तसा सुखात राहतो.

शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च। न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे

त्याची नजर रिकामी असते, कृती व्यर्थ असते, आणि इंद्रिये दुर्बल असतात; ज्याचा संसाराचा समुद्र आटला आहे, त्याला ना आसक्ती असते ना विरक्ती.

न जगर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति। अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः

तो जागत नाही, झोपत नाही, डोळे उघडत नाही, बंद करत नाही; अहो, मुक्त मनाचा हा अद्भुत अवस्थेत कुठेतरी निवांत राहतो.

सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः। समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते

तो सर्वत्र शांत आणि स्वतःमध्ये स्थिर दिसतो, सर्वत्र निर्मळ मनाने असतो; सर्व इच्छा सोडून, मुक्त झालेला, तो सर्वत्र तेजाने चमकतो.

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् गृण्हन् वदन् व्रजन्। ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः

पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, घेताना, बोलताना, चालताना—कृती आणि अकृतीपासून मुक्त, तो महात्मा खऱ्या अर्थाने मुक्त आहे.

न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृण्हाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः

तो निंदा करत नाही, स्तुतीही करत नाही; आनंदित होत नाही, रागावत नाही; देत नाही, घेत नाही—मुक्त झालेला, तो सर्वत्र उदास असतो.

सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितं। अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः

प्रेमाने भरलेल्या स्त्रीला पाहिलं किंवा मृत्यू समोर आला तरी त्याचं मन विचलित होत नाही; तो स्वतःमध्ये स्थिर असतो—असा मुक्त महात्मा आहे.

सुखे दुःखे नरे नार्यां संपत्सु विपत्सु च। विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः

सुख-दुःखात, पुरुष किंवा स्त्रीमध्ये, संपत्ती किंवा विपत्तीमध्ये, समदृष्टी असलेल्या ज्ञानी व्यक्तीसाठी काहीच फरक नसतो.

न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता। नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे

त्याला ना हिंसा असते, ना करुणा, ना गर्व, ना निराशा; ना आश्चर्य, ना हलचल—ज्याचा संसार संपला आहे, तो असा असतो.

न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः। असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते

मुक्त व्यक्ती विषयांचा द्वेष करत नाही, आणि त्यांना आसक्तही होत नाही; त्याचं मन नेहमी निर्लिप्त असतं, मिळालेलं किंवा न मिळालेलं तो स्वीकारतो.

समाधानसमाधानहिताहितविकल्पनाः। शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः

एकाग्रता, अनएकाग्रता, चांगलं-वाईट यांचे विचार—त्याचं मन रिकामं असतं, काहीच माहिती नसतं, तो एकाकीपणात स्थिर असतो.

निर्ममो निरहंकारो न किंचिदिति निश्चितः। अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न

तो निःस्वार्थ, अहंकाररहित, 'माझं काहीच नाही' असा ठाम विश्वास असतो; सर्व आशा आतून गळून गेल्या आहेत, तो करत असला तरी काहीच करत नाही.

मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः। दशां कामपि संप्राप्तो भवेद् गलितमानसः

मनाचा प्रकाश, भ्रम, स्वप्नातील जडपणा यापासून मुक्त, तो ज्या अवस्थेत पोहोचतो, त्याचं मन पूर्णपणे विरघळलेलं असतं.

अष्टावक्र उवाच॥ यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः। तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे

अष्टावक्र म्हणतो: जागृती येईपर्यंत भ्रम स्वप्नासारखा असतो; ज्याचं स्वरूप आनंदमय, शांत आणि तेजस्वी आहे, त्याला मी नमस्कार करतो.

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान्। न हि सर्वपरित्याजमन्तरेण सुखी भवेत्

सर्व संपत्ती मिळवून, भरपूर सुख भोगता येतं; पण पूर्णपणे सर्व काही सोडल्याशिवाय खरा आनंद मिळत नाही.

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः। कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम्

कर्तव्याच्या दुःखाच्या सूर्याने ज्याचं अंतरात्मा जळलं आहे, त्याला शांतीच्या अमृतधारेशिवाय सुख कसं मिळणार?

भवोऽयं भावनामात्रो न किंचित् परमर्थतः। नास्त्यभावः स्वभावनां भावाभावविभाविनाम्

हे अस्तित्व फक्त कल्पना आहे, प्रत्यक्षात काहीच नाही; ज्यांना असण्याचा आणि नसण्याचा फरक कळतो, त्यांना त्यांच्या स्वरूपाचा अभाव नाही.