अष्टावक्रगीता

भ्रान्तिमात्रमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति

हे विश्व फक्त भ्रम आहे, काहीच नाही हे ठरव. इच्छा नसलेल्या, शुद्ध चेतना असलेल्या तुला काहीच उरलेलं नाही, आणि तू शांत होतोस.

एक एव भवांभोधावासीदस्ति भविष्यति। न ते बन्धोऽस्ति मोक्षो वा कृत्यकृत्यः सुखं चर

अस्तित्वाच्या एकमेव समुद्रात, फक्त एकच आहे — भूत, वर्तमान आणि भविष्य. तुला ना बंधन, ना मुक्ती, ना काही करायचं, ना काही टाळायचं — आनंदाने वावर.

मा सङ्कल्पविकल्पाभ्यां चित्तं क्षोभय चिन्मय। उपशाम्य सुखं तिष्ठ स्वात्मन्यानन्दविग्रहे

संकल्प आणि विकल्पांनी मन अस्वस्थ करू नकोस, चेतनारूपा. शांत हो, सुखाने स्वतःच्या आनंदमय स्वरूपात राह.

त्यजैव ध्यानं सर्वत्र मा किंचिद् हृदि धारय। आत्मा त्वं मुक्त एवासि किं विमृश्य करिष्यसि

ध्यान पूर्णपणे सोडून दे. मनात काहीही धरू नकोस. तू आत्मा आहेस, आधीच मुक्त आहेस—विचार करून काय साध्य करशील?

अष्टावक्र उवाच॥ आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणाद् ऋते

अष्टावक्र म्हणाले: कितीही वेळा विविध शास्त्रे सांग किंवा ऐक, पुत्रा, तरी सर्व विसरल्याशिवाय तुला स्वतःची शांती मिळणार नाही.

भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते। चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति

भोग, कर्म किंवा समाधी—तुला जे हवे ते कर, ज्ञानी. पण सर्व इच्छा संपल्यावर तुझे मन अत्यंत आनंदी होईल.

आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन। अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्

प्रयत्नामुळे प्रत्येकजण दुःखी होतो; हे कुणालाही ठाऊक नाही. या शिकवणीमुळे भाग्यवानांना शांती मिळते.

व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि। तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नन्यस्य कस्यचित्

ज्याला क्षणभराच्या कृतीमुळेही त्रास होतो, तो आळशीपणात सर्वात पुढे आहे; सुख त्यालाच मिळते, दुसऱ्याला नाही.

इदं कृतमिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तं यदा मनः। धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्

हे केले, हे नाही—अशा द्वंद्वातून मन मुक्त झाले की, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष याबद्दल ते उदासीन होते.

विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः। ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान्

विरक्त व्यक्ती विषयांना नाकारतो; रागी त्यांना लालसा करतो. पण जो धरून किंवा सोडून देण्यापासून मुक्त आहे, तो ना विरक्त ना रागी.

हेयोपादेयता तावत्संसारविटपांकुरः। स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम्

स्वीकारणे आणि नाकारण्याची भावना तितकीच टिकते, जितकी इच्छा जिवंत असते—ती संसाराचा अंकुर आहे—शुद्ध विचाराची अवस्था येईपर्यंत.

प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि। निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः

कृतीत आसक्ती निर्माण होते, निष्क्रियतेत द्वेष; पण द्वंद्वमुक्त ज्ञानी बालकासारखा स्थिर राहतो.

हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया। वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति

रागी दुःख टाळण्यासाठी संसार सोडायचा प्रयत्न करतो; पण विरक्त, दुःखमुक्त असल्याने, संसारातही त्रास होत नाही.

यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा। न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ

ज्याला मोक्षातही अभिमान आहे, आणि शरीरात 'माझे' अशी भावना आहे, तो ना ज्ञानी ना योगी—फक्त दुःखाचा भागी आहे.

हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा। तथापि न तव स्वाथ्यं सर्वविस्मरणादृते

शिव, विष्णू किंवा ब्रह्मा जरी तुला शिकवले, तरी सर्व विसरल्याशिवाय तुला स्वतःची शांती मिळणार नाही.

अष्टावक्र उवाच॥ तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा। तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यं एकाकी रमते तु यः

अष्टावक्र म्हणाले: ज्याने ज्ञानाचा आणि योगाभ्यासाचा फल मिळवला आहे, ज्याची इंद्रिये नेहमी शुद्ध आणि तृप्त आहेत, तो एकटा आनंदात रमतो.

न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञा हन्त खिद्यति। यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्

या जगात तत्त्वज्ञानी कधीच दुःखी होत नाही, कारण त्याच्यामुळेच हे सर्व ब्रह्मांड पूर्ण झाले आहे.

न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निंबपल्लवाः

जो स्वतःमध्ये आनंदी आहे, त्याला विषय कधीच सुख देत नाहीत; जसे सल्कीच्या पानांवर प्रेम असलेल्या हत्तीला निम्बाच्या पानांची आवड नसते.

यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासिता। अभुक्तेषु निराकांक्षी तदृशो भवदुर्लभः

जो भोग घेताना प्रभावित होत नाही, आणि न मिळाल्यावर इच्छा करत नाही, असा मनुष्य फार दुर्मिळ आहे.

बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते। भोगमोक्षनिराकांक्षी विरलो हि महाशयः

या संसारात काहींना भोगाची, काहींना मोक्षाची इच्छा असते; पण भोग आणि मोक्ष दोन्हीपासून मुक्त असलेला महात्मा फारच दुर्मिळ आहे.

धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा। कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि

धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, जीवन किंवा मृत्यू—उदार मनाच्या व्यक्तीला स्वीकार किंवा नकाराची भावना नसते.

वांछा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ। यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम्

विश्वाचा अंत झाला तरी त्याला काही इच्छा नसते, आणि जग चालू आहे म्हणून त्याला काही द्वेषही नसतो. तो जसा जगतो, तसा सुखात आणि धन्यपणात राहतो.

कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती। पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्नस्ते यथा सुखम्

या ज्ञानामुळे पूर्ण झालेला, विचार गळून गेलेला, जो साध्य झाला आहे, तो पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, जसा आहे तसा सुखात राहतो.

शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च। न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे

त्याची नजर रिकामी असते, कृती व्यर्थ असते, आणि इंद्रिये दुर्बल असतात; ज्याचा संसाराचा समुद्र आटला आहे, त्याला ना आसक्ती असते ना विरक्ती.

न जगर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति। अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः

तो जागत नाही, झोपत नाही, डोळे उघडत नाही, बंद करत नाही; अहो, मुक्त मनाचा हा अद्भुत अवस्थेत कुठेतरी निवांत राहतो.

सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः। समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते

तो सर्वत्र शांत आणि स्वतःमध्ये स्थिर दिसतो, सर्वत्र निर्मळ मनाने असतो; सर्व इच्छा सोडून, मुक्त झालेला, तो सर्वत्र तेजाने चमकतो.

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् गृण्हन् वदन् व्रजन्। ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः

पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, घेताना, बोलताना, चालताना—कृती आणि अकृतीपासून मुक्त, तो महात्मा खऱ्या अर्थाने मुक्त आहे.

न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृण्हाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः

तो निंदा करत नाही, स्तुतीही करत नाही; आनंदित होत नाही, रागावत नाही; देत नाही, घेत नाही—मुक्त झालेला, तो सर्वत्र उदास असतो.

सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितं। अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः

प्रेमाने भरलेल्या स्त्रीला पाहिलं किंवा मृत्यू समोर आला तरी त्याचं मन विचलित होत नाही; तो स्वतःमध्ये स्थिर असतो—असा मुक्त महात्मा आहे.