अष्टावक्रगीता

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरंगा इव सागरे। तत्त्वमेव न सन्देहश्चिन्मूर्ते विज्वरो भव

ज्या मध्ये हे विश्व समुद्रातील लाटांसारखे चमकतं, तेच खरे सत्य आहे, यात शंका नाही. चेतनारूपा, चिंता सोड आणि शांत हो.

श्रद्धस्व तात श्रद्धस्व नात्र मोऽहं कुरुष्व भोः। ज्ञानस्वरूपो भगवानात्मा त्वं प्रकृतेः परः

विश्वास ठेव, प्रिय, विश्वास ठेव — इथे भ्रम करू नकोस. आत्मा म्हणजे ज्ञानाचा स्वरूप, दिव्य आणि प्रकृतीच्या पलीकडे.

गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च। आत्मा न गंता नागंता किमेनमनुशोचसि

गुणांनी वेढलेला शरीर उभा राहतो, येतो आणि जातो. आत्मा न येतो, न जातो — मग त्यासाठी तू शोक का करतोस?

देहस्तिष्ठतु कल्पान्तं गच्छत्वद्यैव वा पुनः। क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस्तव चिन्मात्ररूपिणः

शरीर कल्पांच्या शेवटपर्यंत राहू दे, किंवा आजच जाऊ दे — शुद्ध चेतना असलेल्या तुला वाढ किंवा घट कुठे आहे?

त्वय्यनंतमहांभोधौ विश्ववीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न ते वृद्धिर्न वा क्षतिः

तुझ्यात, अनंत समुद्रात, विश्वाच्या लाटा स्वाभाविकपणे उठतात; त्या उठोत किंवा शांत होवोत, तुला ना वाढ ना कमी.

तात चिन्मात्ररूपोऽसि न ते भिन्नमिदं जगत्। अतः कस्य कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

प्रिय, तू शुद्ध चेतना आहेस; हे जग तुझ्यापासून वेगळं नाही. मग, कुणासाठी, कसा आणि कुठे स्वीकार किंवा त्यागाची कल्पना असू शकते?

एकस्मिन्नव्यये शान्ते चिदाकाशेऽमले त्वयि। कुतो जन्म कुतो कर्म कुतोऽहंकार एव च

तुझ्यात, एकमेव, अविनाशी, शांत, शुद्ध चेतनाच्या आकाशात — जन्म, कर्म किंवा अहंकार कसा असू शकतो?

यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव प्रतिभाससे। किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटकांगदनूपुरम्

तू जे काही पाहतोस, तिथे फक्त तूच प्रकट होतोस. कडे, बाजूबंद किंवा पैंजण सोन्यापासून वेगळे चमकतात का?

अयं सोऽहमयं नाहं विभागमिति संत्यज। सर्वमात्मेति निश्चित्य निःसङ्कल्पः सुखी भव

‘हे मी आहे, हे मी नाही’ अशी विभागणी सोड. सर्व काही आत्मा आहे हे ठरवून, सर्व विचारांपासून मुक्त हो आणि सुखी हो.

तवैवाज्ञानतो विश्वं त्वमेकः परमार्थतः। त्वत्तोऽन्यो नास्ति संसारी नासंसारी च कश्चन

अज्ञानामुळे विश्व दिसतं; पण खऱ्या अर्थाने तू एकटाच आहेस. तुझ्याशिवाय दुसरा कुणी बंधनात किंवा मुक्त नाही.

भ्रान्तिमात्रमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति

हे विश्व फक्त भ्रम आहे, काहीच नाही हे ठरव. इच्छा नसलेल्या, शुद्ध चेतना असलेल्या तुला काहीच उरलेलं नाही, आणि तू शांत होतोस.

एक एव भवांभोधावासीदस्ति भविष्यति। न ते बन्धोऽस्ति मोक्षो वा कृत्यकृत्यः सुखं चर

अस्तित्वाच्या एकमेव समुद्रात, फक्त एकच आहे — भूत, वर्तमान आणि भविष्य. तुला ना बंधन, ना मुक्ती, ना काही करायचं, ना काही टाळायचं — आनंदाने वावर.

मा सङ्कल्पविकल्पाभ्यां चित्तं क्षोभय चिन्मय। उपशाम्य सुखं तिष्ठ स्वात्मन्यानन्दविग्रहे

संकल्प आणि विकल्पांनी मन अस्वस्थ करू नकोस, चेतनारूपा. शांत हो, सुखाने स्वतःच्या आनंदमय स्वरूपात राह.

त्यजैव ध्यानं सर्वत्र मा किंचिद् हृदि धारय। आत्मा त्वं मुक्त एवासि किं विमृश्य करिष्यसि

ध्यान पूर्णपणे सोडून दे. मनात काहीही धरू नकोस. तू आत्मा आहेस, आधीच मुक्त आहेस—विचार करून काय साध्य करशील?

अष्टावक्र उवाच॥ आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणाद् ऋते

अष्टावक्र म्हणाले: कितीही वेळा विविध शास्त्रे सांग किंवा ऐक, पुत्रा, तरी सर्व विसरल्याशिवाय तुला स्वतःची शांती मिळणार नाही.

भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते। चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति

भोग, कर्म किंवा समाधी—तुला जे हवे ते कर, ज्ञानी. पण सर्व इच्छा संपल्यावर तुझे मन अत्यंत आनंदी होईल.

आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन। अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्

प्रयत्नामुळे प्रत्येकजण दुःखी होतो; हे कुणालाही ठाऊक नाही. या शिकवणीमुळे भाग्यवानांना शांती मिळते.

व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि। तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नन्यस्य कस्यचित्

ज्याला क्षणभराच्या कृतीमुळेही त्रास होतो, तो आळशीपणात सर्वात पुढे आहे; सुख त्यालाच मिळते, दुसऱ्याला नाही.

इदं कृतमिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तं यदा मनः। धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्

हे केले, हे नाही—अशा द्वंद्वातून मन मुक्त झाले की, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष याबद्दल ते उदासीन होते.

विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः। ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान्

विरक्त व्यक्ती विषयांना नाकारतो; रागी त्यांना लालसा करतो. पण जो धरून किंवा सोडून देण्यापासून मुक्त आहे, तो ना विरक्त ना रागी.

हेयोपादेयता तावत्संसारविटपांकुरः। स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम्

स्वीकारणे आणि नाकारण्याची भावना तितकीच टिकते, जितकी इच्छा जिवंत असते—ती संसाराचा अंकुर आहे—शुद्ध विचाराची अवस्था येईपर्यंत.

प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि। निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः

कृतीत आसक्ती निर्माण होते, निष्क्रियतेत द्वेष; पण द्वंद्वमुक्त ज्ञानी बालकासारखा स्थिर राहतो.

हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया। वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति

रागी दुःख टाळण्यासाठी संसार सोडायचा प्रयत्न करतो; पण विरक्त, दुःखमुक्त असल्याने, संसारातही त्रास होत नाही.

यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा। न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ

ज्याला मोक्षातही अभिमान आहे, आणि शरीरात 'माझे' अशी भावना आहे, तो ना ज्ञानी ना योगी—फक्त दुःखाचा भागी आहे.

हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा। तथापि न तव स्वाथ्यं सर्वविस्मरणादृते

शिव, विष्णू किंवा ब्रह्मा जरी तुला शिकवले, तरी सर्व विसरल्याशिवाय तुला स्वतःची शांती मिळणार नाही.

अष्टावक्र उवाच॥ तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा। तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यं एकाकी रमते तु यः

अष्टावक्र म्हणाले: ज्याने ज्ञानाचा आणि योगाभ्यासाचा फल मिळवला आहे, ज्याची इंद्रिये नेहमी शुद्ध आणि तृप्त आहेत, तो एकटा आनंदात रमतो.

न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञा हन्त खिद्यति। यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्

या जगात तत्त्वज्ञानी कधीच दुःखी होत नाही, कारण त्याच्यामुळेच हे सर्व ब्रह्मांड पूर्ण झाले आहे.

न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निंबपल्लवाः

जो स्वतःमध्ये आनंदी आहे, त्याला विषय कधीच सुख देत नाहीत; जसे सल्कीच्या पानांवर प्रेम असलेल्या हत्तीला निम्बाच्या पानांची आवड नसते.

यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासिता। अभुक्तेषु निराकांक्षी तदृशो भवदुर्लभः

जो भोग घेताना प्रभावित होत नाही, आणि न मिळाल्यावर इच्छा करत नाही, असा मनुष्य फार दुर्मिळ आहे.